Ostim Teknik \u00dcniversitesi taraf\u0131ndan 15 May\u0131s 2025 g\u00fcn\u00fc, yani bug\u00fcn yap\u0131lmas\u0131 gereken \u201cAnayasac\u0131l\u0131k, Anayasa Aray\u0131\u015flar\u0131 ve T\u00fcrkiye\u201d konulu panel ne yaz\u0131k ki iptal edildi.<\/p>\n
O nedenle, bu panelde yapaca\u011f\u0131m konu\u015fmay\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da payla\u015f\u0131yor ve size iyi okumalar diliyorum.<\/p>\n
\u2026<\/p>\n
Sevgili \u00d6\u011frenciler,<\/p>\n
De\u011ferli Hocalar\u0131m,<\/p>\n
Say\u0131n Konuklar,<\/p>\n
Hepinizi sevgi ve sayg\u0131 ile selaml\u0131yor, bu etkinli\u011fe konu\u015fmac\u0131 olarak davet edildi\u011fim i\u00e7in Ostim Teknik \u00dcniversitesi Y\u00f6netimi\u2019ne ve bu paneli d\u00fczenleyen Kurul \u00dcyelerine te\u015fekk\u00fcr ediyorum. <\/p>\n
De\u011ferli Konuklar,<\/p>\n
Ben konu\u015fmama anayasac\u0131l\u0131k, anayasal devlet, Bat\u0131daki ve T\u00fcrkiye\u2019deki anayasa aray\u0131\u015flar\u0131 ve hareketleri ile ba\u015flayaca\u011f\u0131m ve daha sonra T\u00fcrkiye\u2019nin nas\u0131l bir anayasaya gereksinimi oldu\u011fu konusu \u00fczerinde duraca\u011f\u0131m.<\/p>\n
Bilindi\u011fi \u00fczere anayasac\u0131l\u0131k s\u00fcrecinin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131, hukuki ve siyasi niteli\u011fi itibariyle bir anayasa olmamakla birlikte, anayasac\u0131l\u0131\u011fa giden yolda \u00e7ok \u00f6nemli bir a\u015fama, deyim yerinde ise bir kilometre ta\u015f\u0131 olan Magna Carta Libertatum\u2019d\u0131r. Zira Magna Carta Libertatum, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan, bu ba\u011flamda siyasi iktidar\u0131, yani kral\u0131n yetkilerini s\u0131n\u0131rlayan ve \u2018limited government\/s\u0131n\u0131rl\u0131 devlet\u2019 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren siyasi ve hukuki ilk dok\u00fcmand\u0131r. <\/p>\n
Buna g\u00f6re anayasa, bir devletin esas te\u015fkilatlanmas\u0131na, yani devletin temel kurumlar\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesine, bu kurumlar\u0131n yetkilerinin belirlenmesine ve yan\u0131 s\u0131ra birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin tan\u0131nmas\u0131 ile g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131na ili\u015fkin bir kurallar manzumesidir.<\/p>\n
Nitekim d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 anayasas\u0131 ve anayasa kavram\u0131n\u0131n t\u00fcredildi\u011fi Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n \u0130ngilizcesi \u201cconstitution\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr ve bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201cesas te\u015fkilatlanma\u201d, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk anayasas\u0131 olan 1924 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n ismi, \u201cTe\u015fkilat\u0131 Esasiye\u201d ve 1961 y\u0131l\u0131na kadar Anayasa Hukuku\u2019nun ismi de \u201cTe\u015fkilat-\u0131 Esasiye Hukuku\u201ddur.<\/p>\n
Anayasa s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bizim hukuk literat\u00fcr\u00fcm\u00fcze 1961 Anayasas\u0131yla ve 1961 y\u0131l\u0131na kadar Esas Te\u015fkilatlanma Kanunu denilen temel kanuna \u201canayasa\u201d denilmesiyle girmi\u015ftir.<\/p>\n
Her ne kadar anayasa s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, anayasan\u0131n b\u00fct\u00fcn yasalar\u0131n anas\u0131 oldu\u011fu izlenimi veriyor veya bunu \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor ise de b\u00f6yle bir durum s\u00f6z konusu de\u011fildir, yani anayasa b\u00fct\u00fcn yasalar\u0131n anas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, b\u00fct\u00fcn yasalar da anayasadan t\u00fcremezler veya t\u00fcretilmezler. Anayasa sadece bir \u00fcst normdur ve \u201cnormlar hiyerar\u015fisi\u201d ilkesine g\u00f6re \u00fclkedeki herkesi, yani \u00f6zel veya t\u00fczel her ki\u015fiyi ve kurumu ba\u011flayan en \u00fcst\u00fcn yasad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla hi\u00e7bir alt norm, bu ba\u011flamda hi\u00e7bir yasa, y\u00f6netmelik, t\u00fcz\u00fck ve benzeri d\u00fczenlemeler anayasaya ayk\u0131r\u0131 olamaz.<\/p>\n
Bu a\u00e7\u0131klamalar \u00e7er\u00e7evesinde demek gerekir ki, \u00f6z\u00fc, s\u00f6z\u00fc ve i\u015flevi itibariyle \u00fcst\u00fcn ve hukuki olmaktan daha ziyade siyasi alana ait bir norm olan anayasan\u0131n iki temel i\u015flevi vard\u0131r. Bunlardan birincisi ve daha \u00f6nde geleni, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini teminat alt\u0131na almak i\u00e7in siyasi iktidar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rmak; ikincisi ise devletin esas te\u015fkilatlanmas\u0131n\u0131, yani \u00f6rg\u00fctlenmesini tesis etmek, temel kurumlar\u0131n\u0131 ve bu kurumlar\u0131n yetkilerini belirlemektir. <\/p>\n
Buna g\u00f6re gerek \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin korunmas\u0131nda gerekse e\u015fitli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 ile adaletin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde, iktidar temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc ve iktidar\u0131n sahip oldu\u011fu yetkileri istismar etmesini \u00f6nlemek i\u00e7in bi\u00e7imlendirilmi\u015f bir dengeleme ve denetleme sistemi olan anayasac\u0131l\u0131\u011fa gereksinim vard\u0131r.<\/p>\n
Ger\u00e7ekte, anayasa kavram\u0131n\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131, devlet iktidar\u0131n\u0131n kurallarla s\u0131n\u0131rlanmas\u0131 ve bu yolla siyasal alanda keyfili\u011fin \u00f6nlenmesi d\u00fc\u015f\u00fcncesi modern bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir. Zira bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, modern d\u00f6nemde ve Avrupa\u2019da mutlakiyet\u00e7i y\u00f6netimlerin gerilemesine ba\u011fl\u0131 olarak devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn denetlenmesi i\u00e7in yararlan\u0131labilecek teknikleri arama \u00e7abas\u0131 sonucunda do\u011fmu\u015ftur.<\/p>\n
Anayasa kavram\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 modern \u00e7a\u011fa egemen olan d\u00fc\u015f\u00fcnce, insanlar\u0131n, akl\u0131n ke\u015ffetti\u011fi ve o akl\u0131n da tabi oldu\u011fu do\u011fal yasalarca y\u00f6netilen bir d\u00fcnyaya ait oldu\u011funa vurgu yapar, insan\u0131 tarihsel d\u00fcnya i\u00e7inde konumland\u0131r\u0131r, bu ama\u00e7la siyasal itaat y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kayna\u011f\u0131n\u0131 Tanr\u0131sal bir vahiye dayand\u0131rarak me\u015frula\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6rg\u00fctlenme ve egemenlik bi\u00e7imlerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar.<\/p>\n
Devlet iktidar\u0131n\u0131n birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri lehine s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7abas\u0131 olarak, az yukar\u0131da \u00e7er\u00e7evesi \u00e7izilen d\u00fc\u015f\u00fcnce ikliminin egemen oldu\u011fu modern \u00e7a\u011fda anayasac\u0131l\u0131k, \u201cs\u0131n\u0131rl\u0131 devlet\/limited government\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirecek bir kurumsal d\u00fczenleme aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7indeki liberal siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnceyle, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesiyle, do\u011fal hukukla, sosyal s\u00f6zle\u015fme teorileriyle ve esas olarak \u0130ngiliz hukuk\u00e7usu Locke\u2019un sosyal s\u00f6zle\u015fme teorisiyle ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve geli\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n
Nitekim d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 anayasas\u0131 olan 1787 tarihli Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n haz\u0131rlanma s\u00fcrecindeki tart\u0131\u015fma ve g\u00f6r\u00fc\u015fler ile Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n kurucu babalar\u0131na egemen olan siyasi felsefeyi yans\u0131tan en temel belge olan Federalist K\u00fclliyatta yer alan bilgiler, Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n temel referans\u0131n\u0131n do\u011fal hukuk \u00f6\u011fretisi, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi, \u00f6zellikle Locke\u2019un sosyal s\u00f6zle\u015fme teorisi ile bunlardan t\u00fcretilen siyasi iktidar\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n
O nedenle, Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131 haz\u0131rlayanlar, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri y\u00f6n\u00fcnden en b\u00fcy\u00fck tehlike olarak g\u00f6rd\u00fckleri iktidar temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc, bu ba\u011flamda iktidar\u0131n bir ki\u015finin, bir organ\u0131n veya bir kurulun elinde toplamas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131 ile \u201cdenetleme ve dengeleme\/check and balance\u201d olarak isimlendirilen, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve birbirini denetleyip dengeleyen bir model olarak kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini, \u00e7ift meclisi, ba\u015fkanl\u0131k sistemini ve federal bir devlet bi\u00e7imini tercih etmi\u015flerdir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle g\u00fc\u00e7 temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc \u00f6nlemek i\u00e7in g\u00fcc\u00fc, yani iktidar\u0131 her alanda ve konuda b\u00f6lm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n
Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131 izleyen Frans\u0131z Anayasas\u0131\u2019n\u0131 haz\u0131rlayanlar\u0131n anayasa kavram\u0131ndan anlad\u0131klar\u0131 da kral\u0131n iktidar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayan hukuki ve siyasi bir metindir. Nitekim iktidar temerk\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmesi, siyasal iktidar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n ve bu yolla iktidar\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n bir arac\u0131 olarak, Frans\u0131z Anayasas\u0131\u2019ndan \u00f6nce haz\u0131rlanan 1789 Frans\u0131z \u0130nsan ve Yurtta\u015f Haklar\u0131 Bildirgesi\u2019nin 16.maddesi \u201cHaklar\u0131n g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmad\u0131\u011f\u0131, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesinin benimsenmedi\u011fi toplumlar asla anayasaya sahip de\u011fildirler\u201d h\u00fckm\u00fcn\u00fc ortaya koymu\u015f ve Frans\u0131zlar 1791, 1795, 1848 tarihli ve daha sonraki anayasalar\u0131nda da bu ilkeye ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Ne var ki, anayasalar sadece bir haklar ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler listesi haz\u0131rlanarak yap\u0131lmaz, yap\u0131lamaz, yap\u0131lmamas\u0131 gerekir. Zira anayasalar, haklar\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin yan\u0131 s\u0131ra, bu haklar\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131, iktidarlar\u0131n bu haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri \u00e7i\u011fneyemeyece\u011fi, bu haklar\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin \u00f6zellikle siyasi iktidarlara kar\u015f\u0131 korunaca\u011f\u0131 bir sistem in\u015fa edilerek yap\u0131labilir. Bu yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 takdirde, insanlar, anayasalar\u0131 \u00f6nemli bir farkl\u0131l\u0131k ve g\u00fcvence yaratmayacak s\u0131radan metinler, yaz\u0131l\u0131 k\u00e2\u011f\u0131t par\u00e7alar\u0131 olarak g\u00f6rmeye ba\u015flarlar. Dolay\u0131s\u0131yla bu t\u00fcrden anayasalara de\u011fer vermezler ve g\u00fcvenmezler.<\/p>\n
Her ne kadar mevcut tarihi kay\u0131tlar ve kan\u0131tlar, \u0130ngilizlerin Cromwell zaman\u0131nda ve sonras\u0131nda, ad\u0131n\u0131 anayasa olarak koymamakla birlikte, anayasa kavram\u0131 ve kurumu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermekte ise de \u0130ngilizler taraf\u0131ndan yaz\u0131l\u0131 veya s\u00f6zl\u00fc olarak b\u00f6yle bir metin, yani bir anayasa metni ortaya konulmu\u015f de\u011fildir.<\/p>\n
Buna g\u00f6re anayasa kavram\u0131 ve kurumu, bir Amerikan icad\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda, anayasa kavram\u0131 ve kurumu, \u0130ngilizlerin kolonisi olan yeni k\u0131tada, yani Amerika k\u0131tas\u0131nda ve bu k\u0131taya Avrupa\u2019daki ve \u00f6zellikle \u0130ngiltere\u2019deki krallar\u0131n zulm\u00fcnden, Kilisenin ve din adamlar\u0131n\u0131n dini tahakk\u00fcm\u00fcnden, toprak a\u011fas\u0131 konumunda olan feodal beylerin s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcnden ka\u00e7\u0131p kurtulmak i\u00e7in gelen , \u00f6nce koloniler kuran, sonra ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan eden ve en sonunda da devlet kuran p\u00fcritenlerin Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde \u201cconstitution\u201d ad\u0131yla ve 1787 tarihli Amerikan Anayasa\u2019s\u0131yla v\u00fccut bulmu\u015ftur. <\/p>\n
1787 tarihli Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131 \u015fekillendiren, bu anayasaya ruhunu ve \u00f6z\u00fcn\u00fc veren d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve ilkeler ise, Virginia Haklar Bildirgesi ile Amerika\u2019n\u0131n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Bildirgesi\u2019dir. Nitekim Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 1787 tarihli ilk metninde yer almayan ama Virginia Haklar Bildirgesi\u2019nde yer alan temel haklara ili\u015fkin h\u00fck\u00fcmler, Amerikan Anayasas\u0131\u2019na 1791\u2019de yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle eklenmi\u015ftir.<\/p>\n
H\u00fck\u00fcmetlerin se\u00e7ilme ve iktidara geli\u015f bi\u00e7imlerinden ve s\u00fcre\u00e7lerinden daha \u00e7ok, ne yapmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131klar\u0131, neyi nas\u0131l yapt\u0131klar\u0131 ile ilgili olan \u201canayasal demokrasi\u201d ve onun devlet bi\u00e7imi olan \u201canayasal devlet\u201d, klasik liberalizmin kurucu de\u011ferleri olan bireye, temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere, akla, kanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fitlik ilkesine, ho\u015fg\u00f6r\u00fcye, r\u0131zaya, bar\u0131\u015f temelinde bir arada ya\u015fama anlay\u0131\u015f\u0131na dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n
Ama anayasa d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve kurumu en az bunlar kadar ve hatta bunlardan daha \u00e7ok, temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri korumak ve g\u00fcvence alt\u0131na almak i\u00e7in kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesine, yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na, yarg\u0131\u00e7 tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na, laiklik ilkesine, adil yarg\u0131lanma hakk\u0131na, b\u00fct\u00e7e hakk\u0131na dayanmakta ve bu ama\u00e7la hukuk devleti ile hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesini siyasetin merkezine koymaktad\u0131r.<\/p>\n
\u201cAnayasal Demokrasi\/Anayasal Devlet\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re devlet, kutsal bir varl\u0131k olarak de\u011fil, insani ve hukuki bir kurum, yani bir hizmet organizasyonu olarak anla\u015f\u0131l\u0131r ve bu \u015fekilde \u00f6rg\u00fctlenir. Me\u015fruiyetini, insan haklar\u0131ndan, halk\u0131n egemenli\u011finden alan bu devlet bi\u00e7iminde; her alanda ve her anlamda \u015feffafl\u0131k ile sivillik, siyasi iktidarlar\u0131n denetlenebilirli\u011fi ve hesap verilebilirli\u011fi esast\u0131r. Aksi halde o devlet anayasal bir devlet de\u011fil, sadece anayasas\u0131 olan bir devlet olur.<\/p>\n
Bunun sa\u011flanabilmesi i\u00e7in de gerek devletin \u00f6rg\u00fctlenmesinde gerekse kamu kurum ve kurulu\u015flar\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131n, i\u015fleyi\u015f bi\u00e7iminin ve hukukun olu\u015fturulmas\u0131nda, yurtta\u015flar\u0131n, devletin asli \u00fcyesi olarak kamusal ve bireysel \u00f6zerkliklerinin ve yine devlet ile sivil toplum aras\u0131nda arac\u0131l\u0131k yapan kamusal alan\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korunmas\u0131 esast\u0131r.<\/p>\n
Siyasal sistemler, anayasa olmaks\u0131z\u0131n, herhangi bir yasama organ\u0131 ve hatta yarg\u0131 organ\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, siyasal partiler olmaks\u0131z\u0131n \u00f6yle ya da b\u00f6yle i\u015fleyebilir. Ama devlet siyasas\u0131n\u0131 olu\u015fturan ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran bir y\u00fcr\u00fctme organ\u0131 olmaks\u0131z\u0131n ayakta kalamaz. Onun i\u00e7in siyasal bir sistemin veya bir devletin \u201colmaz ise olmaz\u201d organ\u0131 \u201cy\u00fcr\u00fctme organ\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n
Ne var ki, sadece y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131n var oldu\u011fu, y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131n hesap verebilece\u011fi se\u00e7ilmi\u015f bir yasama organ\u0131n\u0131n, bu organ\u0131n tasarruflar\u0131n\u0131 hukuken denetleyecek bir yarg\u0131 organ\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir siyasal sistem uzun s\u00fcre ayakta kalamaz, kalsa da me\u015fru ve demokratik olmaz.<\/p>\n
Zira her t\u00fcrl\u00fc iktidar k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131labilir. Kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r da. Ama d\u00fcnya siyasi tarihi bize g\u00f6stermi\u015ftir ki, en \u00e7ok k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lan iktidar y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131d\u0131r. Zira y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131 s\u00fcbjektif olmakla, hemen her yerde ve b\u00fct\u00fcn zamanlarda keyfi bir \u015fekilde kullan\u0131lm\u0131\u015f, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri konusunda en b\u00fcy\u00fck tehdit ve tehlike olmu\u015ftur.<\/p>\n
O nedenle, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcne uygun bi\u00e7imde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f olan devletlerde ve demokrasilerde, di\u011fer bir deyi\u015fle anayasal demokrasilerde, sistemin sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan mekanizma, her \u00fc\u00e7 kuvvetin birbirlerini denetlemesi ve dengelemesi esas\u0131 \u00fczerine kurulu olan kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesidir.<\/p>\n
Bu ilke gere\u011fince, y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131, anayasan\u0131n ve yasalar\u0131n \u00e7izdi\u011fi s\u0131n\u0131rlarla, yani hukukla, evrensel hukukla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Esasen klasik demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131 ile anayasal demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131 aras\u0131ndaki gerilim veya gerginlik de bu noktadad\u0131r. \u00d6yle ki, se\u00e7ilmi\u015flerin atanm\u0131\u015flara \u00fcst\u00fcnl\u00fckleri ilkesi \u00fczerine kurulu olan klasik demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n aksine, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde egemen olan anayasal demokrasilerde ister se\u00e7ilmi\u015f ister ise atanm\u0131\u015f olsun anayasal ve kamusal yetki kullanan her ki\u015fi ve organ, kendisine verilmi\u015f olan yetkiyi, ba\u015fta anayasa olmak \u00fczere yasalara, hukukun \u00fcst\u00fcn ve evrensel kurallar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak kullanabilir.<\/p>\n
Yine klasik demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131, iktidar\u0131n, \u00e7o\u011funlu\u011fun se\u00e7ti\u011fi tek elde toplanmas\u0131na izin ve olanak verirken, anayasal demokrasi, siyasi iktidar\u0131n birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri lehine s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 demek olan anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve buna hizmet eden kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini, yani anayasal devleti, yani s\u0131n\u0131rl\u0131 devleti \u00f6ng\u00f6r\u00fcr. Y\u00f6netme yetkisini se\u00e7imle gelen \u00e7o\u011funlu\u011fa verirken, bireylerin, az\u0131nl\u0131kta ve farkl\u0131 olanlar\u0131n haklar\u0131n\u0131 korur, bu ama\u00e7la devlet iktidar\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131r.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, \u00e7o\u011fu \u00fclkede y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131n yasama organ\u0131na da h\u00fckmetti\u011fi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, her \u00fc\u00e7 kuvvet i\u00e7inde denetleme ve dengeleme i\u015flevini yerine getirecek, bu ba\u011flamda birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini g\u00fcvence alt\u0131na alacak, yasama ve y\u00fcr\u00fctme organlar\u0131n\u0131 denetleyip dengeleyecek olan erk yarg\u0131 erkidir.<\/p>\n
O nedenle, devletin kurallarla, yani hukukla y\u00f6netilmesi, hukuk g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131, temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin korunmas\u0131 konusunda merkezi \u00f6neme sahip olan organ, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve tarafs\u0131z bir yarg\u0131 organ\u0131n\u0131n mevcudiyetidir.<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn bunlar olmazsa veya olup da bunlara uygun davran\u0131lmaz ise ne olur? Ne olaca\u011f\u0131n\u0131 Hindistan as\u0131ll\u0131 Amerikal\u0131 siyaset bilimci Fareed Zakaria \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn Gelece\u011fi\/Yurtta ve D\u00fcnyada \u0130lliberal Demokrasi\u201d isimli \u00f6zg\u00fcn eserinde s\u00f6yl\u00fcyor ve \u015f\u00f6yle diyor; \u201c\u2026Demokratik y\u00f6netimin \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00e7o\u011funlu\u011fun mutlak egemenli\u011fi olu\u015fturmakla, demokraside bask\u0131 tehlikesi toplulu\u011fun \u00e7o\u011funlu\u011fundan gelir. Birey ve az\u0131nl\u0131k haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in var olan ve bilinen \u00f6nlemler al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde, geli\u015fmekte olan \u00fclkelerin geride kalan son on y\u0131lda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 demokrasi deneyiminde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, \u00e7o\u011funluk, kimi zaman sessizce, kimi zaman g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc bi\u00e7imde kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini eritir, insan haklar\u0131n\u0131n kuyusunu kazar, ho\u015fg\u00f6r\u00fc ile adalet geleneklerini yozla\u015ft\u0131r\u0131r\u2026\u201d<\/p>\n
Peki s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirli bir toprak par\u00e7as\u0131 \u00fczerinde en \u00fcst\u00fcn h\u00fck\u00fcmet etme i\u015flevini ifa eden bir siyasi birlik olan devlet nas\u0131l olmal\u0131d\u0131r ve ne \u015fekilde \u00f6rg\u00fctlenmelidir?<\/p>\n
Devlet, liberal kuram\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi, toplumda birbirleriyle rekabet eden gruplar ve bireyler aras\u0131nda tarafs\u0131z, her bir vatanda\u015f\u0131, di\u011fer vatanda\u015flar\u0131n hak ihlallerinden korumaya ve onlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini g\u00fcvence alt\u0131na almaya g\u00fcc\u00fc yeten bir hakem olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Buna g\u00f6re, devlet hukuku egemen k\u0131lmal\u0131, adaleti sa\u011flamal\u0131, i\u00e7 ve d\u0131\u015f g\u00fcvenli\u011fi korumal\u0131, anayasa ve yasalarla kendisine e\u011fitim, sa\u011fl\u0131k, sosyal g\u00fcvenlik, \u00e7evrenin korunmas\u0131, \u00e7al\u0131\u015fma hakk\u0131n\u0131n insanca d\u00fczenlenmesi ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n haklar\u0131n\u0131n g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 konular\u0131nda verilmi\u015f olan pozitif y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri ve g\u00f6revleri yerine getirmeli, bu ba\u011flamda devlet sosyal bir devlet olmal\u0131d\u0131r. Yine devlet, y\u00fczy\u0131llar boyunca, \u00f6zg\u00fcr toplumlar\u0131n kurumsal yap\u0131lar\u0131n\u0131, \u00f6zg\u00fcr olmayan toplumlar\u0131n kurumsal yap\u0131lar\u0131ndan ay\u0131rt edebilmenin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak kabul edilen kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015f olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131, i\u015flevlerine g\u00f6re farkl\u0131la\u015fan hukuki iktidar\u0131n, di\u011fer bir deyi\u015fle yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 erkinin, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z birer organ olarak \u00f6rg\u00fctlenmesinin, iktidar\u0131n anayasa \u00e7er\u00e7e\u00advesinde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n ve payla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n arac\u0131 olup, bu organlar\u0131n birbirlerine \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir ifadesi de\u011fildir.<\/p>\n
Zira kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi, sadece iktidar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rman\u0131n ve g\u00fc\u00e7 temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc \u00f6nlemenin arac\u0131d\u0131r. Esasen bu ilkenin vazedilmi\u015f olmas\u0131n\u0131n amac\u0131 ve nedeni de budur. Montesquieu\u2019nun \u201ciktidar\u0131, iktidar durdurur\u201d demi\u015f olmas\u0131 da bunu bilmesinden, bunun bilincinde olmas\u0131ndan dolay\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Onun i\u00e7in Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin kurucu babalar\u0131, kendi devletlerini kurarken ve d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 Anayasas\u0131 olan 1787 tarihli Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koyarken, g\u00fc\u00e7 temerk\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini esas alm\u0131\u015flar, bu ama\u00e7la yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 erkini birbirinden kat\u0131 bi\u00e7imde ay\u0131rm\u0131\u015flar, kendi siyasal sistemlerini \u201ccheck and balance\u201d diye isimlendirdikleri bu \u00fc\u00e7 g\u00fcc\u00fcn birbirini \u201cdenetlemesi ve dengelemesi\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine in\u015fa etmi\u015flerdir.<\/p>\n
Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndaki hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin geli\u015fmesi \u0131slahat\/reform \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n sonucu olarak Me\u015frutiyetle ve Bat\u0131\u2019ya nazaran yakla\u015f\u0131k y\u00fcz y\u0131l sonra olmu\u015ftur.<\/p>\n
Bilindi\u011fi \u00fczere Me\u015frutiyet s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201c\u015farta ba\u011fl\u0131 y\u00f6netim\u201d, yani \u201canayasal y\u00f6netimdir.\u201d Nitekim Me\u015frutiyet\u2019in ilan\u0131 ile birlikte Osmanl\u0131 Kanun-i Esasisi, yani Osmanl\u0131 Anayasas\u0131 kabul ve ilan edilmi\u015ftir. Bu y\u00f6n\u00fcyle Me\u015frutiyetin ilan\u0131 \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn \u0131slahat hareketlerinden farkl\u0131d\u0131r. Zira \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn \u0131slahat hareketleri tek tarafl\u0131 bir vaatten, bir fermandan ibaret iken, Me\u015frutiyet anayasal bir monar\u015fidir. Bu monar\u015fik y\u00f6netimde padi\u015fah\u0131n yetkileri anayasayla birlikte, \u00f6nceki fermanlarla getirilen d\u00fczenlemelere g\u00f6re daha da s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re Me\u015frutiyet kurucu bir meclis veya halk\u0131 temsil eden bir parlamento taraf\u0131ndan haz\u0131rlanmayan ve halk oylamas\u0131na sunulmayan, bu ba\u011flamda padi\u015fah\u0131n tek yanl\u0131 i\u015flemlerinden do\u011fmu\u015f olan ve Prof. Dr. Mehmet Akad\u2019\u0131n ifadesiyle bir \u201cFerman Anayasad\u0131r.\u201d<\/p>\n
Bu anayasa 23 Aral\u0131k 1876\u2019da Padi\u015fah \u0130kinci Abd\u00fclhamit taraf\u0131ndan kabul edilerek y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015f ve b\u00f6ylece Birinci Me\u015frutiyet d\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Ne var ki, bu d\u00f6nem Osmanl\u0131 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 7.maddesinde yer alan Padi\u015fah\u2019\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc durumlarda parlamentoyu fesih etmesine ili\u015fkin d\u00fczenleme gere\u011fince ve Padi\u015fah\u2019\u0131n bu maddeye dayanarak 14 \u015eubat 1878 tarihinde parlamentoyu feshetmesine kadar devam etmi\u015f ve fakat gerek i\u00e7eriden gerekse d\u0131\u015far\u0131dan gelen bask\u0131lara direnemeyen Padi\u015fah \u0130kinci Abd\u00fclhamit, 23 Temmuz 1908 tarihinde ask\u0131da olan anayasay\u0131 yeniden ilan etmek zorunda kalm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece \u0130kinci Me\u015frutiyet D\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u0130kinci Abd\u00fclhamit\u2019in 27 Nisan 1909 tarihinde Meclis-i Mebusan karar\u0131 ile hilafetten ve tahttan indirilmesi, \u0130ttihat ve Terakki Partisi\u2019nin devlete ve siyasete egemen oldu\u011fu d\u00f6nemde h\u00fck\u00fbmete ve Padi\u015fah\u2019a haber verilmeden imzalanan ittifak antla\u015fmas\u0131 sonucunda Osmanl\u0131 Devleti, Almanya\u2019n\u0131n yan\u0131nda I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Sava\u015f\u0131n kaybedilmesi ve Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin idam ferman\u0131 ve sonu olan Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131, \u0130ngilizlerin, Yunanl\u0131lar\u0131n, Frans\u0131zlar\u0131n, \u0130talyanlar\u0131n Anadolu\u2019yu i\u015fgal etmeleri sonras\u0131nda Anadolu\u2019da kurulan T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nin \u00fclke y\u00f6netimine egemen olmas\u0131 ve Mustafa Kemal Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde Milli M\u00fccadele\u2019nin ba\u015flamas\u0131 ve kazan\u0131lmas\u0131 sonras\u0131nda yeni bir devlet olarak T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Devleti kurulmu\u015f ve bu devlet modern tarihin en \u00f6nemli hukuki metinleri aras\u0131nda say\u0131lan ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurucu belgesi olarak kabul edilen Lozan Antla\u015fmas\u0131 ile tan\u0131nm\u0131\u015f ve uluslararas\u0131 me\u015fruiyet kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Hi\u00e7 ku\u015fkusuz Cumhuriyetin ilan\u0131; T\u00fcrk toplumunun \u00e7a\u011fda\u015fla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ama\u00e7layan T\u00fcrk Devrimi\u2019nin ve modernle\u015fmesinin, bu ba\u011flamda, hukuk yoluyla toplumu de\u011fi\u015ftirmenin, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmenin ve yenilemenin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an siyasal bir reform hareketidir. Nitekim Cumhuriyetin kurulmas\u0131ndan sonra yap\u0131lan devrimlerin hemen hepsi, hukuka, hukuk yoluyla toplumu de\u011fi\u015ftirmeye, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye ve yenile\u015ftirmeye y\u00f6nelik olmu\u015ftur.<\/p>\n
Esasen halk\u0131n, milletin egemenli\u011fi kendi elinde tuttu\u011fu ve bu egemenli\u011fi bizzat kendi se\u00e7ti\u011fi vekiller arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kulland\u0131\u011f\u0131 bir y\u00f6netim \u015fekli olan Cumhuriyetin kabul ve ilan edilmi\u015f olmas\u0131, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir siyasal reform, bir de\u011fi\u015ftirme, bir d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme, bir yenilenme ve yenile\u015ftirme hareketidir.<\/p>\n
Nitekim bu siyasal reform, bu de\u011fi\u015ftirme, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme, yenilenme ve yenile\u015ftirme hareketi ve d\u00fc\u015f\u00fcncesi olarak 1924 tarihli ve 364 say\u0131l\u0131 Te\u015fkil\u00e2t-\u0131 Esas\u00eeye Kanunu\u2019nun: \u201cH\u00e2kimiyet, bil\u00e2kayd\u00fc \u015fart Milletindir. \u0130dare us\u00fbl\u00fc halk\u0131n mukadderat\u0131n\u0131 bizzat ve bilfiil idare etmesi esas\u0131na m\u00fcstenittir. T\u00fcrkiye Devletinin \u015fekl-i H\u00fck\u00fbmeti, Cumhuriyettir\u201d \u015feklindeki 1.maddesi h\u00fckm\u00fc ile kabul, ifade ve ilan edilmi\u015ftir.<\/p>\n
T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk anayasas\u0131 olan 1924 Anayasas\u0131yla, Milli M\u00fccadele D\u00f6nemi\u2019nin, bu ba\u011flamda ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin anayasas\u0131 olan 1921 Anayasas\u0131\u2019nda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen meclis h\u00fck\u00fbmeti sisteminden vazge\u00e7ilmi\u015f ve parlamenter sisteme ge\u00e7ilmi\u015ftir. Ancak getirilen h\u00fck\u00fcmet sistemi parlamenter sisteme yak\u0131n olmakla birlikte, meclis h\u00fck\u00fcmeti ile parlamenter sistem aras\u0131nda olan bir karma sistem ya da yar\u0131 parlamenter bir sistemdir.<\/p>\n
1924 Anayasa\u2019s\u0131 niteli\u011fi itibariyle kat\u0131 bir anayasad\u0131r. Kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini de\u011fil, kuvvetler birli\u011fi ilkesinin yumu\u015fat\u0131lm\u0131\u015f \u015feklini benimseyen bu anayasaya g\u00f6re, egemenli\u011fi kullanan tek organ T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019dir.<\/p>\n
1924 Anayasas\u0131nda, kanunlar\u0131n anayasaya ayk\u0131r\u0131 olamayaca\u011f\u0131 belirtilmekle birlikte, bunun denetlenmesiyle, bu ba\u011flamda yarg\u0131sal y\u00f6nden denetlenmesiyle ilgili bir d\u00fczenleme yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Ama bu anayasaya g\u00f6re, yarg\u0131 yetkisi, usul ve yasaya g\u00f6re kurulan ba\u011f\u0131ms\u0131z mahkemelere aittir.<\/p>\n
Bu Anayasa ile geleneksel \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131 benimsenmi\u015f, bu ba\u011flamda, herkese ba\u015fkas\u0131na zarar vermeden diledi\u011fini yapma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc tan\u0131nm\u0131\u015f, kanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fitlik ilkesi kabul edilmi\u015ftir. Temel ki\u015fi hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri anayasada: ki\u015fi dokunulmazl\u0131\u011f\u0131, vicdan, d\u00fc\u015f\u00fcnme, ifade, seyahat, s\u00f6zle\u015fme yapma, \u00e7al\u0131\u015fma, m\u00fclk edinme, toplanma, dernek kurma \u015feklinde d\u00fczenlenmi\u015ftir. Anayasada konut dokunulmazl\u0131\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, i\u015fkence, eziyet, zoral\u0131m ve angarya yasaklanm\u0131\u015f, hi\u00e7 kimsenin felsefi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden, din ve mezhebinden dolay\u0131 k\u0131nanamayaca\u011f\u0131, g\u00fcvenli\u011fe, ahlaka, \u00f6rf ve adet ile kanun h\u00fck\u00fcmlerine ayk\u0131r\u0131 olmamak ko\u015fuluyla dini t\u00f6renlerin serbest oldu\u011fu ifade edilmi\u015ftir. Bu Anayasa\u2019da, bas\u0131n\u0131n kanun \u00e7er\u00e7evesinde serbest oldu\u011fu ve yay\u0131m\u0131ndan \u00f6nce denetlenemeyece\u011fi belirtilmi\u015ftir.<\/p>\n
Hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler konusunda sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn bu olumlu \u00f6zelliklerine ra\u011fmen, 1924 Anayasas\u0131\u2019nda b\u00fct\u00fcn bu hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler anayasal olarak teminat alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n
1961 y\u0131l\u0131ndan 1980 y\u0131l\u0131na kadar 19 y\u0131l s\u00fcreyle y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalan ve 12 Eyl\u00fcl 1980 tarihinde yap\u0131lan askeri darbe ile y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lan 1961 Anayasas\u0131, gerek temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin tan\u0131nmas\u0131, gerekse bu hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin teminat alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 ve korunmas\u0131 konusunda \u00e7ok daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 d\u00fczenlemeleri i\u00e7ermekte, 1924 Anayasa\u2019s\u0131n\u0131n aksine kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini vazetmekte, dahas\u0131 temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin s\u0131n\u0131rlanmalar\u0131na s\u0131n\u0131rlar koymakta ve yan\u0131 s\u0131ra Devlete \u00e7ok say\u0131da sosyal ve ekonomik \u00f6devler y\u00fcklemektedir.<\/p>\n
Alt\u0131 k\u0131s\u0131mdan ve 157 maddeden olu\u015fan 1961 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi, insan haklar\u0131na vermi\u015f oldu\u011fu \u00f6nem ve de\u011ferdir. Bu husus, Anayasan\u0131n Ba\u015flang\u0131\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ifade edildi\u011fi gibi, ikinci maddesinde de Cumhuriyet\u2019in, \u201c\u0130nsan Haklar\u0131na dayanan, milli, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti\u201d oldu\u011fu \u015feklinde ifade edilmi\u015ftir.<\/p>\n
Liberal bir anayasa, bu ba\u011flamda, \u00e7o\u011fulcu ve pl\u00fcralist olan 1961 Anayasas\u0131, \u00e7o\u011funlu\u011fun hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin yan\u0131 s\u0131ra az\u0131nl\u0131kta olanlar\u0131n hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini de koruyan ve teminat alt\u0131na alan bir anayasad\u0131r. Ki\u015filerin temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini, en geni\u015f \u015fekilde d\u00fczenleyen ve g\u00fcvence alt\u0131na alan bu anayasan\u0131n \u00f6nemli bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi de birey odakl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Bu anayasayla \u00e7ift meclis sistemi, yani millet meclisi ile senato sistemi getirilmi\u015ftir. \u00dcniversiteler \u00f6zerkle\u015ftirilmi\u015f, yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tahkim edilmi\u015f, yarg\u0131\u00e7lara teminat getirilmi\u015f, yarg\u0131\u00e7lar\u0131n \u00f6zl\u00fck i\u015flerini, bu ba\u011flamda, tayinlerini, terfilerini, disiplin i\u015flerini y\u00fcr\u00fctmek \u00fczere Y\u00fcksek Hakimler ve Savc\u0131lar Kurulu olu\u015fturulmu\u015f, do\u011fal yarg\u0131\u00e7 ilkesi kabul edilmi\u015ftir. Se\u00e7imlerin tarafs\u0131z bir \u015fekilde yap\u0131lmas\u0131, y\u00f6netilmesi ve denetlenmesi amac\u0131yla yarg\u0131\u00e7lardan olu\u015fan Y\u00fcksek Se\u00e7im Kurulu kurulmu\u015ftur. Parlamenter sistemin yan\u0131 s\u0131ra demokratik bir sistemi \u00f6ng\u00f6ren bu anayasa, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini benimsemi\u015f, yasalar\u0131n anayasa ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 durumunda, denetleme ve dengeleme ilkesi gere\u011fince ve anayasal denetim yapmak \u00fczere Anayasa Mahkemesi\u2019nin kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. <\/p>\n
Ki\u015fi hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini en geni\u015f \u015fekilde tan\u0131yan, g\u00fcvence alt\u0131na alarak koruyan bu anayasa, ne yaz\u0131k ki, \u201ctopluma ve yurtta\u015flara bol geldi\u011fi\u201d anlay\u0131\u015f\u0131ndan hareketle 12 Eyl\u00fcl 1980 tarihinde yap\u0131lan darbe sonucu olu\u015fan askeri rejim taraf\u0131ndan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, sonras\u0131nda yap\u0131lan 82 Anayasas\u0131yla, devleti merkeze alan, y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendiren, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi yerine, bu ilkenin suland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015fekli olan \u201ckuvvetlerin i\u015fbirli\u011fi\u201d sistemi getirilmi\u015ftir. Bu anayasa ile 1961 Anayasas\u0131 ile getirilen parlamenter sistem korunmu\u015f, 1961 Anayasas\u0131 ile getirilen Senato ise kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi tek bir meclis olarak d\u00fczenlenmi\u015ftir. <\/p>\n
1961 Anayasa\u2019s\u0131 ile getirilen, 1982 Anayasa\u2019s\u0131 ile korunan parlamenter sistem, anayasada en son yap\u0131lan ve 16 Nisan 2017 tarihli halk oylamas\u0131yla kabul edilen de\u011fi\u015fiklikle kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, bunun yerine klasik ba\u015fkanl\u0131k ve yar\u0131 ba\u015fkanl\u0131k sistemiyle uyumlu olmayan, ad\u0131na Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 H\u00fck\u00fbmet Sistemi denilen yeni bir model getirilmi\u015ftir. Bu sisteme ge\u00e7i\u015fle birlikte T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nin baz\u0131 yetkileri, Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019na aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sisteme g\u00f6re devletin ba\u015f\u0131 olan Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n partili olmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn hale gelmi\u015ftir. Bu sistemde y\u00fcr\u00fctme yetkisi, Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019na aittir, Cumhurba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan se\u00e7ilen Bakanlar\u0131n meclis d\u0131\u015f\u0131ndan se\u00e7ilmeleri de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Bu genel a\u00e7\u0131klamalar \u00e7er\u00e7evesinde anayasan\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi veya yeni bir anayasa yap\u0131lmas\u0131 durumunda T\u00fcrkiye olarak nas\u0131l bir anayasaya ihtiyac\u0131m\u0131z oldu\u011fu konusuna gelirsek e\u011fer, bu konuda \u015fu hususlar\u0131 s\u00f6ylememiz gerekir.<\/p>\n
\u00c7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6nemli siyaset bilimcilerinden ve anayasac\u0131lar\u0131ndan olan Giovanni Sartori, \u201cKar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 Anayasa M\u00fchendisli\u011fi\/Yap\u0131lar\u0131, \u00d6zendiriciler ve Sonu\u00e7lar \u00dczerine Bir \u0130nceleme\u201d isimli \u00f6zg\u00fcn eseri i\u00e7in 1994 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde; \u201cElli y\u0131ll\u0131k bir siyasal donmu\u015fluktan sonra de\u011fi\u015fim d\u00f6nemine, aceleyle y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir de\u011fi\u015fim \u00e7a\u011f\u0131na girmekte oldu\u011fumuzu, kurumsal de\u011fi\u015fimin seyrinin bu kadar h\u0131zl\u0131 ve kapsaml\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 kendisinin de hi\u00e7 beklemedi\u011fini, ama mevcut de\u011fi\u015fim h\u0131z\u0131n\u0131n kitab\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar \u00e7abuk tamamlamak konusunda kendisini zorlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve yazmaya ba\u015flad\u0131ktan sonra anayasalar\u0131 nas\u0131l de\u011fi\u015ftirece\u011fimizi ve nelerin de\u011fi\u015fmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck\u00e7e hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ke\u015ffetti\u011fini\u201d yazar ve bu \u00f6ns\u00f6z\u00fcn\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fu tespitlerle sonland\u0131r\u0131r: \u201cReform olu\u015fumlar\u0131 pek yeteneksiz reformcular\u0131n damgas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Belki bu \u00e7ok ac\u0131mas\u0131z bir h\u00fck\u00fcmd\u00fcr. Ama \u00f6yle dahi olsa soru ve sorun yine de \u015fudur: Kurumsal konularda neyin nas\u0131l \u0131slah edilece\u011fini acaba biliyor muyuz?\u201d<\/p>\n
Evet! Soru ve sorun budur: Kurumsal konularda neyi nas\u0131l \u0131slah edece\u011fimizi ve bunun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131n\u0131 acaba biliyor muyuz? Soruyu daha somutla\u015ft\u0131rarak ve hepinizi tenzih ederek soray\u0131m: \u00d6zelde bu etkinli\u011fin konusunu, genelde T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcndemini olu\u015fturan anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fi veya yeni bir anayasa yap\u0131lmas\u0131 konusunda neyi nas\u0131l \u0131slah edece\u011fimizi ve de\u011fi\u015ftirece\u011fimizi ya da nas\u0131l bir anayasa yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131, daha da \u00f6nemlisi bunlar\u0131n olas\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131n\u0131 acaba biliyor veya \u00f6ng\u00f6rebiliyor muyuz?<\/p>\n
Hadi bilenler var veya vard\u0131r diyelim. Ama \u015fu hususlar\u0131 da g\u00f6rmezlikten gelmeyelim: Elbette anayasalar de\u011fi\u015fmez nitelikte siyasi ve hukuki \u00fcst normlar de\u011fildir. De\u011fi\u015ftirilmelerine gereksinim var ise, \u00fclke ve d\u00fcnya ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirilmelerini gerektiriyor ise de\u011fi\u015ftirilirler ve hatta yeni bir anayasa da yap\u0131labilir. Bu y\u00f6nden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00fclkemizin anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fine veya yeni bir anayasaya gereksinimi bulundu\u011funu, dahas\u0131 bu konuda hem entelekt\u00fceller d\u00fczeyinde hem de iktidar\u0131yla muhalefetiyle toplumda genel bir mutabakat oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Peki! \u00dclke olarak bizim sadece anayasaya de\u011fi\u015fikli\u011fine veya yeni bir anayasaya m\u0131 gereksinmemiz vard\u0131r? Yeni bir Siyasi Partiler Yasas\u0131\u2019na, yeni bir Se\u00e7im Yasas\u0131\u2019na gereksinmemiz yok mudur? Zihniyet d\u00fczeyinde di\u015fe dokunur bir de\u011fi\u015fiklik olmadan sadece anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirmekle veya yeni bir anayasa yapmakla T\u00fcrkiye\u2019yi demokratikle\u015ftirecek miyiz? Siyasi partilerdeki \u201ctek adam egemenli\u011fini\u201d sa\u011flayan d\u00fczenlemeleri de\u011fi\u015ftirmeden, yani siyasi partilerin yap\u0131s\u0131n\u0131 demokratikle\u015ftirmeden, temsilde adaletsizlik yaratan se\u00e7im baraj\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmeden, sadece anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirmek veya yeni bir anayasa yapmak suretiyle T\u00fcrkiye demokratikle\u015fecek mi?<\/p>\n
Bir ba\u015fka husus da \u015fudur: Biz kimin i\u00e7in anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fi veya yeni bir anayasa yap\u0131yoruz? Siyasi iktidar i\u00e7in mi, T\u00fcrkiye i\u00e7in mi? E\u011fer T\u00fcrkiye i\u00e7in ise, T\u00fcrkiye\u2019nin gereksinimi i\u00e7in ise, o zaman bu konuda uzla\u015fma sa\u011flamam\u0131z gerekir. Yok, e\u011fer siyasi iktidar i\u00e7in ise, o zaman demek gerekir ki, biz daha \u00e7ok anayasa de\u011fi\u015ftiririz. Zira hi\u00e7bir iktidar kal\u0131c\u0131 de\u011fildir. Bug\u00fcn\u00fcn iktidar\u0131 bir g\u00fcn gider, yenisi gelir, yenisi de yeni bir anayasa yapar, o da bir g\u00fcn gider, sonra gelen de yeni bir anayasa yapar. Bu b\u00f6yle s\u00fcrer gider. Yani biz hep r\u00f6van\u015flar\u0131 oynar\u0131z. Nitekim ilk anayasa deneyimimiz olan 1876\u2019dan bu yana olan da budur. E\u011fer biz bunu istiyor isek, hemen, hi\u00e7 beklemeden, hi\u00e7 zaman yitirmeden anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirelim ya da yeni bir anayasa yapal\u0131m. Ama yeni r\u00f6van\u015flara da haz\u0131r olal\u0131m ve unutmayal\u0131m: anayasa yapmak veya anayasa de\u011fi\u015ftirmek r\u00f6van\u015f almak i\u00e7in de\u011fil, \u00fclkenin gereksinimini kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n
\u0130ktidar partisi se\u00e7imlerde \u201cmilli irade\u201d beni i\u015faret etti, beni se\u00e7ti, milli iradeyi ben temsil ediyorum, o halde anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirmek ya da yeni bir anayasa yapmak de dahil ben her istedi\u011fim yapar\u0131m diyor. Bu anlay\u0131\u015f bizi \u00e7o\u011funlu\u011fun diktas\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Oysa \u00e7a\u011fda\u015f demokrasilerde, anayasal demokrasilerde korunmas\u0131 gereken, g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 gereken \u00e7o\u011funluk de\u011fil, az\u0131nl\u0131kt\u0131r, az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n haklar\u0131d\u0131r, esasen anayasalar da bunu g\u00fcvence alt\u0131na almak i\u00e7in yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Bu birincisi. \u0130kincisi milli irade b\u00f6l\u00fcnemez. Bu ba\u011flamda milli irade parlamentoda \u00e7o\u011funlu\u011fu olan partiyi de\u011fil, parlamentonun tamam\u0131n\u0131 ifade eder. E\u011fer \u00f6yle ise, ki \u00f6yledir, o zaman anayasa gibi temel ve \u00fcst bir normda de\u011fi\u015fiklik veya yeni bir anayasa yapmak i\u00e7in hem parlamentoda hem de toplumda bir uzla\u015fma aramak, bunu tesis etmek, bu konuyu aceleye getirmemek, bu konuda bir tart\u0131\u015fma s\u00fcrecini ba\u015flatmak, bu tart\u0131\u015fma s\u00fcrecinin geri beslemelerini ald\u0131ktan sonra yap\u0131lacak de\u011fi\u015fikliklere veya yeni bir anayasan\u0131n yap\u0131lmas\u0131na nihai bir \u015fekil vermek gerekir.<\/p>\n
\u0130zlenmesi gereken do\u011fru yol ve y\u00f6ntem bu olmakla beraber, neyi nas\u0131l de\u011fi\u015ftirmemiz veya yeni bir anayasa yapmak konusunda a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fu hususlar\u0131 da ifade edebiliriz. <\/p>\n
Daha \u00f6ncede ifade ve i\u015faret edildi\u011fi \u00fczere, devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn dizginlenmesi ve denetlenmesi i\u00e7in yararlan\u0131labilecek teknikleri arama \u00e7abalar\u0131 sonucunda do\u011fan ve modernizmin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan anayasa kavram\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc, devlet iktidar\u0131n\u0131n kurallarla s\u0131n\u0131rlanmas\u0131, bu yolla siyasal alanda keyfili\u011fin \u00f6nlenmesi, di\u011fer bir yakla\u015f\u0131mla birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini g\u00fcvence alt\u0131na almak amac\u0131yla siyasi iktidar\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayan\u0131r.<\/p>\n
Esasen Locke ile ba\u015flay\u0131p Montesquieu ile bug\u00fcnk\u00fc bi\u00e7imini alan \u201ckuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d ilkesi, iktidar temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc \u00f6nlemenin ve iktidar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rman\u0131n en etkili arac\u0131 olmakla, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n da olmazsa olmaz ilkesidir.<\/p>\n
\u0130nsan\/birey merkezli de\u011fil, devlet merkezli olan, \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc devlet, g\u00fc\u00e7l\u00fc y\u00fcr\u00fctme\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine kurulu bulunan, bu anlay\u0131\u015fa i\u015flerlik kazand\u0131rmak i\u00e7in kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini de\u011fil de onun yumu\u015fat\u0131lm\u0131\u015f, suland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bi\u00e7imi olan \u201ckuvvetlerin i\u015fbirli\u011fi\u201d ilkesini tercih eden 1982 Anayasas\u0131 ve daha sonra yap\u0131lan anayasa de\u011fi\u015fikleri ile tesis edilen ve kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini bertaraf eden \u201cCumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Sistemi\/Modeli\u201d bu y\u00f6n\u00fcyle anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcne ayk\u0131r\u0131d\u0131r. <\/p>\n
O nedenle \u00fclkemizin, parlamenter sistemi esas alan, Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 makam\u0131n\u0131 tarafs\u0131z, partisiz ve temsili bir stat\u00fcye indirgeyen, merkezine bireyi\/insan\u0131 alan, Cumhuriyetimizin en \u00f6nemli eksiklerinden biri olan demokratik ve hukuki me\u015fruiyet ile temsilde adalet ilkesini esas alan ve anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan bir denetleme ve dengeleme mekanizmas\u0131 kuran, yani kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiren, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin alan\u0131n\u0131 geni\u015fleten ve bunlar\u0131 teminat alt\u0131na alan yeni bir anayasaya gereksinimi vard\u0131r.<\/p>\n
Anayasa \u00f6z\u00fc ve i\u015flevi itibariyle hukuki olmaktan daha \u00e7ok siyasi alana ili\u015fkin bir \u00fcst normdur. Bu normun her \u015feyden \u00f6nce n\u00f6tr, yani tarafs\u0131z olmas\u0131, ideolojik olmamas\u0131 gerekir. Marx\u2019\u0131n \u00f6zl\u00fc deyimi ile bir \u201ciktidar tezah\u00fcr\u00fc\u201d olan ideoloji, ayn\u0131 zamanda \u201chakikat tekeli\u201d iddias\u0131nda bulunan ve hemen her \u015feyi kapsayan siyasi bir inan\u00e7 sistemidir.<\/p>\n
Oysaki, demokrasilerde hi\u00e7 kimse hakikat tekeline sahip olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, herkesin kabul etmek zorunda oldu\u011fu bir ideoloji de yoktur. Dolay\u0131s\u0131yla demokratik toplumlarda, \u00e7o\u011fu ayr\u0131 ve farkl\u0131 siyasi g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip olan yurtta\u015flar\u0131n tamam\u0131 i\u00e7in tek bir ideoloji \u00fczerine kurulu bir anayasa olamaz, olmamas\u0131 gerekir. Anayasa, t\u00fcm yurtta\u015flar i\u00e7in ortak bir siyasi ve hukuki mutabakat metni olmakla, siyasal\/ideolojik y\u00f6nden n\u00f6tr olmak durumundad\u0131r.<\/p>\n
O nedenle, yeni anayasan\u0131n, \u0130talyan siyaset bilimci ve anayasac\u0131 Giovanni Sartori\u2019nin de savundu\u011fu gibi \u201cfaydac\u0131 anayasa\/\u00e7er\u00e7eve anayasa\u201d olmas\u0131, yani herhangi bir ideolojik tercihi yans\u0131tmayan, siyasal\/ideolojik y\u00f6nden n\u00f6tr olan, toplumun b\u00fct\u00fcn sosyo-politik g\u00fc\u00e7lerinin, iktidar s\u00fcrecinin tan\u0131mlanan mekanizmalar\u0131na riayet etti\u011fi, var olan kurumlar\u0131ndan yararland\u0131\u011f\u0131, bu kurumlar\u0131n birbirleriyle rekabet edebilecekleri bir zemin olu\u015fturdu\u011fu, siyasal s\u00fcrecin sadece genel kurallar\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen bir anayasa olmas\u0131 ve ayn\u0131 zamanda k\u0131sa olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Esasen anayasalar, devletin karar alma s\u00fcrecine yap\u0131 ve disiplin sa\u011flayan bi\u00e7imler, \u00f6ncelikli olarak iktidar\u0131n kontroll\u00fc bi\u00e7imde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 ama\u00e7layan usuller olmakla; normlarla neyin emredilece\u011fini de\u011fil, normlar\u0131n nas\u0131l yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermek ve bunun i\u00e7in de tarafs\u0131z\/n\u00f6tr olmak durumundad\u0131r. Bu ise ancak Sartori\u2019nin de savundu\u011fu \u201cfaydac\u0131 anayasa\/\u00e7er\u00e7eve anayasa\u201d ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n, \u201cfaydac\u0131\/\u00e7er\u00e7eve anayasa\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na uygun olarak, maddi anlamda hukuk kurallar\u0131ndan, di\u011fer bir deyi\u015fle hukuki ili\u015fkileri belirleyen ve de\u011fi\u015ftiren kurallardan olu\u015fan bir anayasa olmamas\u0131; aksine maddi hukuk kurallar\u0131na yer vermeyen, sadece iktidar s\u00fcrecinin i\u015fleyi\u015fiyle ilgili usul\u00fc kurallar\u0131 d\u00fczenleyen ve dolay\u0131s\u0131yla de\u011fi\u015fen \u00fclke ve d\u00fcnya ko\u015fullar\u0131na kolayl\u0131kla uyarlanabilen \u201c\u015fekli\/usule\u201d ve k\u0131sa bir anayasa olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
\u00d6yle ki, Sartori d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 anayasalar\u0131ndan olan 1787-1791 tarihli Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 21 b\u00f6l\u00fcme b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f 7 madde ile ilk on ek maddeden olu\u015ftu\u011funu, buna kar\u015f\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda anayasa ad\u0131 verilen 170 civar\u0131nda belgenin yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131n\u0131n 1974 y\u0131l\u0131ndan sonra yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu anayasalar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n olduk\u00e7a uzun oldu\u011funu, pek \u00e7ok ayr\u0131nt\u0131y\u0131 d\u00fczenledi\u011fini, bir anayasan\u0131n ne kadar uzun olursa anayasal erdeminin o kadar az olaca\u011f\u0131n\u0131 ifade edecek derecede ileri gitmek istememekle birlikte, yine de anayasalar\u0131n di\u011fer kanunlar\u0131n d\u00fczenlemesi gereken hususlar\u0131 d\u00fczenlemesine kesinlikle kar\u015f\u0131 oldu\u011funu, her \u015feyi d\u00fczenleyen ve her \u015feyi vaat eden anayasalar yapmakta ne kadar ileri gidilirse, bunlar\u0131n ihlaline ve \u00fclkenin felaketine o kadar \u00e7ok yol a\u00e7\u0131laca\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131n\u0131, o nedenle kendisinin, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fc ve \u00f6zellikle siyasal sistemin etkin \u015fekilde \u201c\u00e7er\u00e7evelendirilmesi\u201d \u00fczerine odakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn liberal\/anayasal demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6nemli \u00f6zelliklerinden birisi kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131kt\u0131r. Kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k, sadece isteyenin istedi\u011fi siyasi partiye \u00fcye olmas\u0131, se\u00e7menlerin \u00e7o\u011funlu\u011funun se\u00e7ime kat\u0131lmas\u0131, oy kullanmas\u0131, Meclis\u2019te temsil edilmesi demek de\u011fildir. Hem bunlar hem de sivil toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131n\/h\u00fck\u00fcmet d\u0131\u015f\u0131 kurulu\u015flar\u0131n, derneklerin, meslek kurulu\u015flar\u0131n\u0131n, toplumun \u00f6rg\u00fctl\u00fc di\u011fer kesimlerinin kendilerini ilgilendiren, \u00fczerinde uzmanl\u0131klar\u0131, deneyimleri ve s\u00f6yleyecek s\u00f6zleri olan konularla ilgili yasalar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na eylemli ve etkili bi\u00e7imde kat\u0131lmalar\u0131 demektir. O nedenle yeni anayasan\u0131n siyasete en b\u00fcy\u00fck oranda kat\u0131l\u0131m\u0131 \u00f6ng\u00f6ren g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u201cparticipator democracy\/kat\u0131l\u0131mc\u0131 demokrasi\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na uygun olmas\u0131, me\u015fruiyetini, insan haklar\u0131ndan, halk\u0131n egemenli\u011finden almas\u0131 ve yan\u0131 s\u0131ra \u015feffaf, sivil olmas\u0131 ve siyasi iktidar\u0131n her alanda ve konuda denetlenebilmesi ile hesap verilebilmesine imkan verir i\u00e7erikte olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n Anayasa Mahkemesi \u00dcyelerini, Yarg\u0131tay Cumhuriyet Ba\u015fsavc\u0131s\u0131 ile Yarg\u0131tay Cumhuriyet Ba\u015fsavc\u0131 Vekilini, Dan\u0131\u015ftay \u00fcyelerinin d\u00f6rtte birini, Hakimler ve Savc\u0131lar Kurulu \u00fcyelerini se\u00e7mek yetkisinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, Adalet Bakan\u0131n\u0131n ve yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n kurul \u00fcyeli\u011finden \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve bu suretle yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ile tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yeniden tesis ve tahkim edilmesi ve yan\u0131 s\u0131ra Cumhurba\u015fkan\u0131n \u00dcniversite rekt\u00f6rlerini se\u00e7mek yetkisinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bu suretle \u00fcniversitelerin \u00f6zerkli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n dilinin a\u00e7\u0131k, anla\u015f\u0131l\u0131r, teknik deyimlerden olabildi\u011fince ar\u0131nm\u0131\u015f, sadece anayasa uzmanlar\u0131 ve y\u00fcksek mahkeme yarg\u0131\u00e7lar\u0131 taraf\u0131ndan de\u011fil, s\u0131radan vatanda\u015flarca da okunup anla\u015f\u0131labilir bir i\u00e7erikte ve yal\u0131nl\u0131kta olmas\u0131, gereksinim duyuldu\u011funda anayasal sistem i\u00e7inde de\u011fi\u015ftirilmesine izin vermeyecek derecede kat\u0131 olmamas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n, 1982 Anayasas\u0131 ile iyice kat\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lan devletin pastoral ve y\u00f6nlendirici iktidar\u0131na son vermesi, devletin \u201cteknik devlet\u201d olarak, yani vatanda\u015f\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran ve g\u00fczelle\u015ftiren devlet, di\u011fer bir deyi\u015fle devleti bir \u201chizmet organizasyonu\u201d olarak \u00f6rg\u00fctlemesi ve onun memurunu da \u201chalk\u0131n hizmetk\u00e2r\u0131\u201d yapmas\u0131 gerekir. <\/p>\n
Daha \u00f6nce de ifade ve i\u015faret edildi\u011fi \u00fczere anayasa, \u00f6z\u00fc, s\u00f6z\u00fc ve i\u015flevi itibariyle hukuki olmaktan daha \u00e7ok siyasi alana ili\u015fkin bir \u00fcst norm olup, bir y\u00f6n\u00fcyle devlet \u00f6rg\u00fctlenmesinin dayand\u0131\u011f\u0131 temel ilkeleri g\u00f6sterir. O nedenle, bir devletin veya bir toplumun ya da bir kurulu\u015fun kendini kurma bi\u00e7imine temel te\u015fkil eden ger\u00e7eklik vizyonunu olu\u015fturan de\u011ferlerin, ilkelerin, alg\u0131lar\u0131n, d\u00fc\u015f\u00fcncelerin toplam\u0131 olan paradigma her ne ise, o devletin anayasas\u0131n\u0131n da o paradigma \u00fczerine in\u015fa edilmesi gerekir.<\/p>\n
Buna g\u00f6re yeni anayasan\u0131n yap\u0131m\u0131nda, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015funa esas olan ve y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki anayasan\u0131n ilk \u00fc\u00e7 maddesinde anlam\u0131n\u0131 bulan paradigman\u0131n g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nmas\u0131, dahas\u0131 bu paradigman\u0131n korunmas\u0131, bu ba\u011flamda yeni anayasan\u0131n, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurucu de\u011ferleri olan, biri di\u011ferinden soyutlanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, aksine bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturan \u00fcniter, demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti ilkelerini benimseyen; yerel y\u00f6netimlerin etki ve yetki alan\u0131n\u0131 geni\u015fleten; insan haklar\u0131n\u0131 korumay\u0131 temel hedef olarak g\u00f6ren ve bunu g\u00fcvence alt\u0131na alan; haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri k\u0131s\u0131tlayan, kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyen de\u011fil, haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri \u00e7o\u011faltan, kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki engelleri kald\u0131ran; bu hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri teminat alt\u0131na alan, demokrasi ve hukuk devleti konular\u0131nda evrensel standartlar\u0131 yakalayan bir anayasa olmas\u0131 gerekir. <\/p>\n
Merkeziyet\u00e7i, hiyerar\u015fik, bask\u0131c\u0131 12 Eyl\u00fcl anlay\u0131\u015f\u0131na ve ruhuna uygun olarak olu\u015fturulan ve uygulama s\u00fcreci i\u00e7inde g\u00f6revini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bu anlay\u0131\u015fa ve ruha uygun bi\u00e7imde yerine getiren Y\u00fcksek \u00d6\u011fretim Kurumu\u2019nun, yeni yap\u0131lacak anayasada, y\u00fcksek \u00f6\u011fretimle ilgili olarak sadece standart koyan, koydu\u011fu standartlar\u0131 izleyen ve y\u00fcksek \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131n\u0131n uygulamalar\u0131 aras\u0131nda birlik ve e\u015fg\u00fcd\u00fcm sa\u011flayan bir yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi, b\u00f6ylece \u00fcniversite ve y\u00fcksek okullar\u0131n idari, mali ve bilimsel y\u00f6nden \u00f6zerk olmalar\u0131 sa\u011flanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n yap\u0131m s\u00fcrecinde dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken son bir s\u00f6z\u00fc de yine Sartori s\u00f6yl\u00fcyor ve \u015f\u00f6yle diyor: \u201cOn Sekizinci ve On Dokuzuncu y\u00fczy\u0131l anayasa yap\u0131c\u0131lar\u0131 anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n nihai amac\u0131n\u0131 do\u011fru anlad\u0131klar\u0131 i\u00e7in onlar\u0131n anayasalar\u0131, anayasalar\u0131n nas\u0131l i\u015fleyece\u011fi ve i\u015flemesi gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde ve -sonu\u00e7salc\u0131 bir vurgulamayla- yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla bu anayasa-yap\u0131c\u0131lar\u0131, do\u011fal m\u00fchendislerdi. Ancak hukuki pozitivizm ve analitik hukuk bilimi, \u00f6zellikle Avrupa ve Latin Amerika\u2019da, tek kayg\u0131lar\u0131 ve e\u011filimleri bir hukuk evreninin t\u00fcmdengelimsel tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan anayasa hukuk\u00e7usu ku\u015faklar\u0131n\u0131 yeti\u015ftirdi. Onlara g\u00f6re bir anayasa, aralar\u0131nda s\u0131k\u0131 ili\u015fkiler bulunan bir direktifler, emirler ve yasaklar sisteminden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, b\u00fct\u00fcn di\u011fer d\u00fc\u015f\u00fcnceler hukuk d\u0131\u015f\u0131 olmakla, bunlar\u0131n \u00fczerinde durulmamas\u0131 gerekir. Oysa ger\u00e7ek \u015fudur ki, hi\u00e7bir \u00f6rg\u00fct, uygun bir \u00f6zendiriciler yap\u0131s\u0131 olmadan salt yasaklarla i\u015fleyemez; bu iktidar ve iktidar\u0131n \u00f6rg\u00fctlendirili\u015fi bak\u0131m\u0131ndan t\u00fcm\u00fcyle do\u011frudur; \u00e7\u00fcnk\u00fc burada yasaklar\u0131n kendi kendine y\u00f6neltildi\u011fi ve dolay\u0131s\u0131yla emir ve yasaklar\u0131n kolayca e\u011filip b\u00fck\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc veya g\u00f6z ard\u0131 edildi\u011fi bir noktaya geliyoruz. Bu da \u015fu noktay\u0131 vurguluyor ki, devletin \u00f6rg\u00fctlendirilmesi b\u00fct\u00fcn di\u011fer \u00f6rg\u00fctlerden daha \u00e7ok, bir \u00f6d\u00fcller ve cezalar, iyi \u00f6zendiriciler\/\/te\u015fvik ediciler\/k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131lar ve korkutucu cayd\u0131r\u0131c\u0131lar yap\u0131s\u0131yla ayakta tutulmak zorundad\u0131r. \u00d6yleyse d\u00fc\u015f\u00fcncemi \u015fu notla bitireyim: Anayasalar\u0131n \u00f6zendiricilerce izlendi\u011fi ve \u00f6zendiricilerce desteklendi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesinden ne kadar uzakla\u015f\u0131rsak, anayasa yap\u0131m\u0131n\u0131n m\u00fchendisli\u011fe benzer bir g\u00f6rev oldu\u011funu o kadar hat\u0131rlamak zorunday\u0131z. Y\u00fczy\u0131l \u00f6nce anayasa m\u00fchendisli\u011finden s\u00f6z etmek, laf\u0131 fazla uzatmak olurdu; ama bug\u00fcn bundan s\u00f6z etmek, unutmakta oldu\u011fumuz bir \u015feyi kendimize hat\u0131rlatmak demektir.\u201d <\/p>\n
Anayasan\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi veya yeni bir anayasan\u0131n yap\u0131lmas\u0131 konusunda dilerim Sartori\u2019nin uyar\u0131lar\u0131 dikkate al\u0131n\u0131r.<\/p>\n
Beni sab\u0131rla dinledi\u011finiz i\u00e7in size te\u015fekk\u00fcr ediyor, hepinize sayg\u0131lar\u0131m\u0131 sunuyorum.<\/p>\n
\u200bOstim Teknik \u00dcniversitesi taraf\u0131ndan 15 May\u0131s 2025 g\u00fcn\u00fc, yani bug\u00fcn yap\u0131lmas\u0131 gereken \u201cAnayasac\u0131l\u0131k, Anayasa Aray\u0131\u015flar\u0131 ve T\u00fcrkiye\u201d konulu panel ne yaz\u0131k ki iptal edildi.<\/p>\n
O nedenle, bu panelde yapaca\u011f\u0131m konu\u015fmay\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da payla\u015f\u0131yor ve size iyi okumalar diliyorum.<\/p>\n
\u2026<\/p>\n
Sevgili \u00d6\u011frenciler,<\/p>\n
De\u011ferli Hocalar\u0131m,<\/p>\n
Say\u0131n Konuklar,<\/p>\n
Hepinizi sevgi ve sayg\u0131 ile selaml\u0131yor, bu etkinli\u011fe konu\u015fmac\u0131 olarak davet edildi\u011fim i\u00e7in Ostim Teknik \u00dcniversitesi Y\u00f6netimi\u2019ne ve bu paneli d\u00fczenleyen Kurul \u00dcyelerine te\u015fekk\u00fcr ediyorum. <\/p>\n
De\u011ferli Konuklar,<\/p>\n
Ben konu\u015fmama anayasac\u0131l\u0131k, anayasal devlet, Bat\u0131daki ve T\u00fcrkiye\u2019deki anayasa aray\u0131\u015flar\u0131 ve hareketleri ile ba\u015flayaca\u011f\u0131m ve daha sonra T\u00fcrkiye\u2019nin nas\u0131l bir anayasaya gereksinimi oldu\u011fu konusu \u00fczerinde duraca\u011f\u0131m.<\/p>\n
Bilindi\u011fi \u00fczere anayasac\u0131l\u0131k s\u00fcrecinin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131, hukuki ve siyasi niteli\u011fi itibariyle bir anayasa olmamakla birlikte, anayasac\u0131l\u0131\u011fa giden yolda \u00e7ok \u00f6nemli bir a\u015fama, deyim yerinde ise bir kilometre ta\u015f\u0131 olan Magna Carta Libertatum\u2019d\u0131r. Zira Magna Carta Libertatum, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan, bu ba\u011flamda siyasi iktidar\u0131, yani kral\u0131n yetkilerini s\u0131n\u0131rlayan ve \u2018limited government\/s\u0131n\u0131rl\u0131 devlet\u2019 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren siyasi ve hukuki ilk dok\u00fcmand\u0131r. <\/p>\n
Buna g\u00f6re anayasa, bir devletin esas te\u015fkilatlanmas\u0131na, yani devletin temel kurumlar\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesine, bu kurumlar\u0131n yetkilerinin belirlenmesine ve yan\u0131 s\u0131ra birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin tan\u0131nmas\u0131 ile g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131na ili\u015fkin bir kurallar manzumesidir.<\/p>\n
Nitekim d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 anayasas\u0131 ve anayasa kavram\u0131n\u0131n t\u00fcredildi\u011fi Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n \u0130ngilizcesi \u201cconstitution\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr ve bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201cesas te\u015fkilatlanma\u201d, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk anayasas\u0131 olan 1924 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n ismi, \u201cTe\u015fkilat\u0131 Esasiye\u201d ve 1961 y\u0131l\u0131na kadar Anayasa Hukuku\u2019nun ismi de \u201cTe\u015fkilat-\u0131 Esasiye Hukuku\u201ddur.<\/p>\n
Anayasa s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc bizim hukuk literat\u00fcr\u00fcm\u00fcze 1961 Anayasas\u0131yla ve 1961 y\u0131l\u0131na kadar Esas Te\u015fkilatlanma Kanunu denilen temel kanuna \u201canayasa\u201d denilmesiyle girmi\u015ftir.<\/p>\n
Her ne kadar anayasa s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, anayasan\u0131n b\u00fct\u00fcn yasalar\u0131n anas\u0131 oldu\u011fu izlenimi veriyor veya bunu \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor ise de b\u00f6yle bir durum s\u00f6z konusu de\u011fildir, yani anayasa b\u00fct\u00fcn yasalar\u0131n anas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, b\u00fct\u00fcn yasalar da anayasadan t\u00fcremezler veya t\u00fcretilmezler. Anayasa sadece bir \u00fcst normdur ve \u201cnormlar hiyerar\u015fisi\u201d ilkesine g\u00f6re \u00fclkedeki herkesi, yani \u00f6zel veya t\u00fczel her ki\u015fiyi ve kurumu ba\u011flayan en \u00fcst\u00fcn yasad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla hi\u00e7bir alt norm, bu ba\u011flamda hi\u00e7bir yasa, y\u00f6netmelik, t\u00fcz\u00fck ve benzeri d\u00fczenlemeler anayasaya ayk\u0131r\u0131 olamaz.<\/p>\n
Bu a\u00e7\u0131klamalar \u00e7er\u00e7evesinde demek gerekir ki, \u00f6z\u00fc, s\u00f6z\u00fc ve i\u015flevi itibariyle \u00fcst\u00fcn ve hukuki olmaktan daha ziyade siyasi alana ait bir norm olan anayasan\u0131n iki temel i\u015flevi vard\u0131r. Bunlardan birincisi ve daha \u00f6nde geleni, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini teminat alt\u0131na almak i\u00e7in siyasi iktidar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rmak; ikincisi ise devletin esas te\u015fkilatlanmas\u0131n\u0131, yani \u00f6rg\u00fctlenmesini tesis etmek, temel kurumlar\u0131n\u0131 ve bu kurumlar\u0131n yetkilerini belirlemektir. <\/p>\n
Buna g\u00f6re gerek \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin korunmas\u0131nda gerekse e\u015fitli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 ile adaletin ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde, iktidar temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc ve iktidar\u0131n sahip oldu\u011fu yetkileri istismar etmesini \u00f6nlemek i\u00e7in bi\u00e7imlendirilmi\u015f bir dengeleme ve denetleme sistemi olan anayasac\u0131l\u0131\u011fa gereksinim vard\u0131r.<\/p>\n
Ger\u00e7ekte, anayasa kavram\u0131n\u0131n dayand\u0131\u011f\u0131, devlet iktidar\u0131n\u0131n kurallarla s\u0131n\u0131rlanmas\u0131 ve bu yolla siyasal alanda keyfili\u011fin \u00f6nlenmesi d\u00fc\u015f\u00fcncesi modern bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir. Zira bu d\u00fc\u015f\u00fcnce, modern d\u00f6nemde ve Avrupa\u2019da mutlakiyet\u00e7i y\u00f6netimlerin gerilemesine ba\u011fl\u0131 olarak devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn denetlenmesi i\u00e7in yararlan\u0131labilecek teknikleri arama \u00e7abas\u0131 sonucunda do\u011fmu\u015ftur.<\/p>\n
Anayasa kavram\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 modern \u00e7a\u011fa egemen olan d\u00fc\u015f\u00fcnce, insanlar\u0131n, akl\u0131n ke\u015ffetti\u011fi ve o akl\u0131n da tabi oldu\u011fu do\u011fal yasalarca y\u00f6netilen bir d\u00fcnyaya ait oldu\u011funa vurgu yapar, insan\u0131 tarihsel d\u00fcnya i\u00e7inde konumland\u0131r\u0131r, bu ama\u00e7la siyasal itaat y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kayna\u011f\u0131n\u0131 Tanr\u0131sal bir vahiye dayand\u0131rarak me\u015frula\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6rg\u00fctlenme ve egemenlik bi\u00e7imlerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar.<\/p>\n
Devlet iktidar\u0131n\u0131n birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri lehine s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7abas\u0131 olarak, az yukar\u0131da \u00e7er\u00e7evesi \u00e7izilen d\u00fc\u015f\u00fcnce ikliminin egemen oldu\u011fu modern \u00e7a\u011fda anayasac\u0131l\u0131k, \u201cs\u0131n\u0131rl\u0131 devlet\/limited government\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirecek bir kurumsal d\u00fczenleme aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7indeki liberal siyasal d\u00fc\u015f\u00fcnceyle, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesiyle, do\u011fal hukukla, sosyal s\u00f6zle\u015fme teorileriyle ve esas olarak \u0130ngiliz hukuk\u00e7usu Locke\u2019un sosyal s\u00f6zle\u015fme teorisiyle ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve geli\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n
Nitekim d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 anayasas\u0131 olan 1787 tarihli Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n haz\u0131rlanma s\u00fcrecindeki tart\u0131\u015fma ve g\u00f6r\u00fc\u015fler ile Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n kurucu babalar\u0131na egemen olan siyasi felsefeyi yans\u0131tan en temel belge olan Federalist K\u00fclliyatta yer alan bilgiler, Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n temel referans\u0131n\u0131n do\u011fal hukuk \u00f6\u011fretisi, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi, \u00f6zellikle Locke\u2019un sosyal s\u00f6zle\u015fme teorisi ile bunlardan t\u00fcretilen siyasi iktidar\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n
O nedenle, Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131 haz\u0131rlayanlar, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri y\u00f6n\u00fcnden en b\u00fcy\u00fck tehlike olarak g\u00f6rd\u00fckleri iktidar temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc, bu ba\u011flamda iktidar\u0131n bir ki\u015finin, bir organ\u0131n veya bir kurulun elinde toplamas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131 ile \u201cdenetleme ve dengeleme\/check and balance\u201d olarak isimlendirilen, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z ve birbirini denetleyip dengeleyen bir model olarak kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini, \u00e7ift meclisi, ba\u015fkanl\u0131k sistemini ve federal bir devlet bi\u00e7imini tercih etmi\u015flerdir. Ba\u015fka bir deyi\u015fle g\u00fc\u00e7 temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc \u00f6nlemek i\u00e7in g\u00fcc\u00fc, yani iktidar\u0131 her alanda ve konuda b\u00f6lm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n
Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131 izleyen Frans\u0131z Anayasas\u0131\u2019n\u0131 haz\u0131rlayanlar\u0131n anayasa kavram\u0131ndan anlad\u0131klar\u0131 da kral\u0131n iktidar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlayan hukuki ve siyasi bir metindir. Nitekim iktidar temerk\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilmesi, siyasal iktidar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n ve bu yolla iktidar\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n bir arac\u0131 olarak, Frans\u0131z Anayasas\u0131\u2019ndan \u00f6nce haz\u0131rlanan 1789 Frans\u0131z \u0130nsan ve Yurtta\u015f Haklar\u0131 Bildirgesi\u2019nin 16.maddesi \u201cHaklar\u0131n g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmad\u0131\u011f\u0131, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesinin benimsenmedi\u011fi toplumlar asla anayasaya sahip de\u011fildirler\u201d h\u00fckm\u00fcn\u00fc ortaya koymu\u015f ve Frans\u0131zlar 1791, 1795, 1848 tarihli ve daha sonraki anayasalar\u0131nda da bu ilkeye ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Ne var ki, anayasalar sadece bir haklar ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler listesi haz\u0131rlanarak yap\u0131lmaz, yap\u0131lamaz, yap\u0131lmamas\u0131 gerekir. Zira anayasalar, haklar\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin yan\u0131 s\u0131ra, bu haklar\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131, iktidarlar\u0131n bu haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri \u00e7i\u011fneyemeyece\u011fi, bu haklar\u0131n ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin \u00f6zellikle siyasi iktidarlara kar\u015f\u0131 korunaca\u011f\u0131 bir sistem in\u015fa edilerek yap\u0131labilir. Bu yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 takdirde, insanlar, anayasalar\u0131 \u00f6nemli bir farkl\u0131l\u0131k ve g\u00fcvence yaratmayacak s\u0131radan metinler, yaz\u0131l\u0131 k\u00e2\u011f\u0131t par\u00e7alar\u0131 olarak g\u00f6rmeye ba\u015flarlar. Dolay\u0131s\u0131yla bu t\u00fcrden anayasalara de\u011fer vermezler ve g\u00fcvenmezler.<\/p>\n
Her ne kadar mevcut tarihi kay\u0131tlar ve kan\u0131tlar, \u0130ngilizlerin Cromwell zaman\u0131nda ve sonras\u0131nda, ad\u0131n\u0131 anayasa olarak koymamakla birlikte, anayasa kavram\u0131 ve kurumu \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermekte ise de \u0130ngilizler taraf\u0131ndan yaz\u0131l\u0131 veya s\u00f6zl\u00fc olarak b\u00f6yle bir metin, yani bir anayasa metni ortaya konulmu\u015f de\u011fildir.<\/p>\n
Buna g\u00f6re anayasa kavram\u0131 ve kurumu, bir Amerikan icad\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda, anayasa kavram\u0131 ve kurumu, \u0130ngilizlerin kolonisi olan yeni k\u0131tada, yani Amerika k\u0131tas\u0131nda ve bu k\u0131taya Avrupa\u2019daki ve \u00f6zellikle \u0130ngiltere\u2019deki krallar\u0131n zulm\u00fcnden, Kilisenin ve din adamlar\u0131n\u0131n dini tahakk\u00fcm\u00fcnden, toprak a\u011fas\u0131 konumunda olan feodal beylerin s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcnden ka\u00e7\u0131p kurtulmak i\u00e7in gelen , \u00f6nce koloniler kuran, sonra ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan eden ve en sonunda da devlet kuran p\u00fcritenlerin Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde \u201cconstitution\u201d ad\u0131yla ve 1787 tarihli Amerikan Anayasa\u2019s\u0131yla v\u00fccut bulmu\u015ftur. <\/p>\n
1787 tarihli Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131 \u015fekillendiren, bu anayasaya ruhunu ve \u00f6z\u00fcn\u00fc veren d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve ilkeler ise, Virginia Haklar Bildirgesi ile Amerika\u2019n\u0131n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Bildirgesi\u2019dir. Nitekim Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 1787 tarihli ilk metninde yer almayan ama Virginia Haklar Bildirgesi\u2019nde yer alan temel haklara ili\u015fkin h\u00fck\u00fcmler, Amerikan Anayasas\u0131\u2019na 1791\u2019de yap\u0131lan de\u011fi\u015fiklikle eklenmi\u015ftir.<\/p>\n
H\u00fck\u00fcmetlerin se\u00e7ilme ve iktidara geli\u015f bi\u00e7imlerinden ve s\u00fcre\u00e7lerinden daha \u00e7ok, ne yapmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131klar\u0131, neyi nas\u0131l yapt\u0131klar\u0131 ile ilgili olan \u201canayasal demokrasi\u201d ve onun devlet bi\u00e7imi olan \u201canayasal devlet\u201d, klasik liberalizmin kurucu de\u011ferleri olan bireye, temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere, akla, kanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fitlik ilkesine, ho\u015fg\u00f6r\u00fcye, r\u0131zaya, bar\u0131\u015f temelinde bir arada ya\u015fama anlay\u0131\u015f\u0131na dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n
Ama anayasa d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve kurumu en az bunlar kadar ve hatta bunlardan daha \u00e7ok, temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri korumak ve g\u00fcvence alt\u0131na almak i\u00e7in kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesine, yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na, yarg\u0131\u00e7 tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131na, laiklik ilkesine, adil yarg\u0131lanma hakk\u0131na, b\u00fct\u00e7e hakk\u0131na dayanmakta ve bu ama\u00e7la hukuk devleti ile hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesini siyasetin merkezine koymaktad\u0131r.<\/p>\n
\u201cAnayasal Demokrasi\/Anayasal Devlet\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re devlet, kutsal bir varl\u0131k olarak de\u011fil, insani ve hukuki bir kurum, yani bir hizmet organizasyonu olarak anla\u015f\u0131l\u0131r ve bu \u015fekilde \u00f6rg\u00fctlenir. Me\u015fruiyetini, insan haklar\u0131ndan, halk\u0131n egemenli\u011finden alan bu devlet bi\u00e7iminde; her alanda ve her anlamda \u015feffafl\u0131k ile sivillik, siyasi iktidarlar\u0131n denetlenebilirli\u011fi ve hesap verilebilirli\u011fi esast\u0131r. Aksi halde o devlet anayasal bir devlet de\u011fil, sadece anayasas\u0131 olan bir devlet olur.<\/p>\n
Bunun sa\u011flanabilmesi i\u00e7in de gerek devletin \u00f6rg\u00fctlenmesinde gerekse kamu kurum ve kurulu\u015flar\u0131n\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131n, i\u015fleyi\u015f bi\u00e7iminin ve hukukun olu\u015fturulmas\u0131nda, yurtta\u015flar\u0131n, devletin asli \u00fcyesi olarak kamusal ve bireysel \u00f6zerkliklerinin ve yine devlet ile sivil toplum aras\u0131nda arac\u0131l\u0131k yapan kamusal alan\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korunmas\u0131 esast\u0131r.<\/p>\n
Siyasal sistemler, anayasa olmaks\u0131z\u0131n, herhangi bir yasama organ\u0131 ve hatta yarg\u0131 organ\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, siyasal partiler olmaks\u0131z\u0131n \u00f6yle ya da b\u00f6yle i\u015fleyebilir. Ama devlet siyasas\u0131n\u0131 olu\u015fturan ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ran bir y\u00fcr\u00fctme organ\u0131 olmaks\u0131z\u0131n ayakta kalamaz. Onun i\u00e7in siyasal bir sistemin veya bir devletin \u201colmaz ise olmaz\u201d organ\u0131 \u201cy\u00fcr\u00fctme organ\u0131d\u0131r.\u201d<\/p>\n
Ne var ki, sadece y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131n var oldu\u011fu, y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131n hesap verebilece\u011fi se\u00e7ilmi\u015f bir yasama organ\u0131n\u0131n, bu organ\u0131n tasarruflar\u0131n\u0131 hukuken denetleyecek bir yarg\u0131 organ\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir siyasal sistem uzun s\u00fcre ayakta kalamaz, kalsa da me\u015fru ve demokratik olmaz.<\/p>\n
Zira her t\u00fcrl\u00fc iktidar k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131labilir. Kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r da. Ama d\u00fcnya siyasi tarihi bize g\u00f6stermi\u015ftir ki, en \u00e7ok k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lan iktidar y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131d\u0131r. Zira y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131 s\u00fcbjektif olmakla, hemen her yerde ve b\u00fct\u00fcn zamanlarda keyfi bir \u015fekilde kullan\u0131lm\u0131\u015f, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri konusunda en b\u00fcy\u00fck tehdit ve tehlike olmu\u015ftur.<\/p>\n
O nedenle, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcne uygun bi\u00e7imde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f olan devletlerde ve demokrasilerde, di\u011fer bir deyi\u015fle anayasal demokrasilerde, sistemin sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan mekanizma, her \u00fc\u00e7 kuvvetin birbirlerini denetlemesi ve dengelemesi esas\u0131 \u00fczerine kurulu olan kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesidir.<\/p>\n
Bu ilke gere\u011fince, y\u00fcr\u00fctme iktidar\u0131, anayasan\u0131n ve yasalar\u0131n \u00e7izdi\u011fi s\u0131n\u0131rlarla, yani hukukla, evrensel hukukla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Esasen klasik demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131 ile anayasal demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131 aras\u0131ndaki gerilim veya gerginlik de bu noktadad\u0131r. \u00d6yle ki, se\u00e7ilmi\u015flerin atanm\u0131\u015flara \u00fcst\u00fcnl\u00fckleri ilkesi \u00fczerine kurulu olan klasik demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n aksine, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde egemen olan anayasal demokrasilerde ister se\u00e7ilmi\u015f ister ise atanm\u0131\u015f olsun anayasal ve kamusal yetki kullanan her ki\u015fi ve organ, kendisine verilmi\u015f olan yetkiyi, ba\u015fta anayasa olmak \u00fczere yasalara, hukukun \u00fcst\u00fcn ve evrensel kurallar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak kullanabilir.<\/p>\n
Yine klasik demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131, iktidar\u0131n, \u00e7o\u011funlu\u011fun se\u00e7ti\u011fi tek elde toplanmas\u0131na izin ve olanak verirken, anayasal demokrasi, siyasi iktidar\u0131n birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri lehine s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 demek olan anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve buna hizmet eden kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini, yani anayasal devleti, yani s\u0131n\u0131rl\u0131 devleti \u00f6ng\u00f6r\u00fcr. Y\u00f6netme yetkisini se\u00e7imle gelen \u00e7o\u011funlu\u011fa verirken, bireylerin, az\u0131nl\u0131kta ve farkl\u0131 olanlar\u0131n haklar\u0131n\u0131 korur, bu ama\u00e7la devlet iktidar\u0131n\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131r.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, \u00e7o\u011fu \u00fclkede y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131n yasama organ\u0131na da h\u00fckmetti\u011fi dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, her \u00fc\u00e7 kuvvet i\u00e7inde denetleme ve dengeleme i\u015flevini yerine getirecek, bu ba\u011flamda birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini g\u00fcvence alt\u0131na alacak, yasama ve y\u00fcr\u00fctme organlar\u0131n\u0131 denetleyip dengeleyecek olan erk yarg\u0131 erkidir.<\/p>\n
O nedenle, devletin kurallarla, yani hukukla y\u00f6netilmesi, hukuk g\u00fcvenli\u011finin sa\u011flanmas\u0131, temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin korunmas\u0131 konusunda merkezi \u00f6neme sahip olan organ, ba\u011f\u0131ms\u0131z ve tarafs\u0131z bir yarg\u0131 organ\u0131n\u0131n mevcudiyetidir.<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn bunlar olmazsa veya olup da bunlara uygun davran\u0131lmaz ise ne olur? Ne olaca\u011f\u0131n\u0131 Hindistan as\u0131ll\u0131 Amerikal\u0131 siyaset bilimci Fareed Zakaria \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn Gelece\u011fi\/Yurtta ve D\u00fcnyada \u0130lliberal Demokrasi\u201d isimli \u00f6zg\u00fcn eserinde s\u00f6yl\u00fcyor ve \u015f\u00f6yle diyor; \u201c\u2026Demokratik y\u00f6netimin \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00e7o\u011funlu\u011fun mutlak egemenli\u011fi olu\u015fturmakla, demokraside bask\u0131 tehlikesi toplulu\u011fun \u00e7o\u011funlu\u011fundan gelir. Birey ve az\u0131nl\u0131k haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in var olan ve bilinen \u00f6nlemler al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde, geli\u015fmekte olan \u00fclkelerin geride kalan son on y\u0131lda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 demokrasi deneyiminde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere, \u00e7o\u011funluk, kimi zaman sessizce, kimi zaman g\u00fcr\u00fclt\u00fcl\u00fc bi\u00e7imde kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini eritir, insan haklar\u0131n\u0131n kuyusunu kazar, ho\u015fg\u00f6r\u00fc ile adalet geleneklerini yozla\u015ft\u0131r\u0131r\u2026\u201d<\/p>\n
Peki s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirli bir toprak par\u00e7as\u0131 \u00fczerinde en \u00fcst\u00fcn h\u00fck\u00fcmet etme i\u015flevini ifa eden bir siyasi birlik olan devlet nas\u0131l olmal\u0131d\u0131r ve ne \u015fekilde \u00f6rg\u00fctlenmelidir?<\/p>\n
Devlet, liberal kuram\u0131n \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi, toplumda birbirleriyle rekabet eden gruplar ve bireyler aras\u0131nda tarafs\u0131z, her bir vatanda\u015f\u0131, di\u011fer vatanda\u015flar\u0131n hak ihlallerinden korumaya ve onlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini g\u00fcvence alt\u0131na almaya g\u00fcc\u00fc yeten bir hakem olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Buna g\u00f6re, devlet hukuku egemen k\u0131lmal\u0131, adaleti sa\u011flamal\u0131, i\u00e7 ve d\u0131\u015f g\u00fcvenli\u011fi korumal\u0131, anayasa ve yasalarla kendisine e\u011fitim, sa\u011fl\u0131k, sosyal g\u00fcvenlik, \u00e7evrenin korunmas\u0131, \u00e7al\u0131\u015fma hakk\u0131n\u0131n insanca d\u00fczenlenmesi ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n haklar\u0131n\u0131n g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 konular\u0131nda verilmi\u015f olan pozitif y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri ve g\u00f6revleri yerine getirmeli, bu ba\u011flamda devlet sosyal bir devlet olmal\u0131d\u0131r. Yine devlet, y\u00fczy\u0131llar boyunca, \u00f6zg\u00fcr toplumlar\u0131n kurumsal yap\u0131lar\u0131n\u0131, \u00f6zg\u00fcr olmayan toplumlar\u0131n kurumsal yap\u0131lar\u0131ndan ay\u0131rt edebilmenin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc olarak kabul edilen kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015f olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131, i\u015flevlerine g\u00f6re farkl\u0131la\u015fan hukuki iktidar\u0131n, di\u011fer bir deyi\u015fle yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 erkinin, birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z birer organ olarak \u00f6rg\u00fctlenmesinin, iktidar\u0131n anayasa \u00e7er\u00e7e\u00advesinde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n ve payla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n arac\u0131 olup, bu organlar\u0131n birbirlerine \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bir ifadesi de\u011fildir.<\/p>\n
Zira kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi, sadece iktidar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rman\u0131n ve g\u00fc\u00e7 temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc \u00f6nlemenin arac\u0131d\u0131r. Esasen bu ilkenin vazedilmi\u015f olmas\u0131n\u0131n amac\u0131 ve nedeni de budur. Montesquieu\u2019nun \u201ciktidar\u0131, iktidar durdurur\u201d demi\u015f olmas\u0131 da bunu bilmesinden, bunun bilincinde olmas\u0131ndan dolay\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Onun i\u00e7in Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nin kurucu babalar\u0131, kendi devletlerini kurarken ve d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 Anayasas\u0131 olan 1787 tarihli Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koyarken, g\u00fc\u00e7 temerk\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini esas alm\u0131\u015flar, bu ama\u00e7la yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 erkini birbirinden kat\u0131 bi\u00e7imde ay\u0131rm\u0131\u015flar, kendi siyasal sistemlerini \u201ccheck and balance\u201d diye isimlendirdikleri bu \u00fc\u00e7 g\u00fcc\u00fcn birbirini \u201cdenetlemesi ve dengelemesi\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine in\u015fa etmi\u015flerdir.<\/p>\n
Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndaki hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin geli\u015fmesi \u0131slahat\/reform \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n sonucu olarak Me\u015frutiyetle ve Bat\u0131\u2019ya nazaran yakla\u015f\u0131k y\u00fcz y\u0131l sonra olmu\u015ftur.<\/p>\n
Bilindi\u011fi \u00fczere Me\u015frutiyet s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201c\u015farta ba\u011fl\u0131 y\u00f6netim\u201d, yani \u201canayasal y\u00f6netimdir.\u201d Nitekim Me\u015frutiyet\u2019in ilan\u0131 ile birlikte Osmanl\u0131 Kanun-i Esasisi, yani Osmanl\u0131 Anayasas\u0131 kabul ve ilan edilmi\u015ftir. Bu y\u00f6n\u00fcyle Me\u015frutiyetin ilan\u0131 \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn \u0131slahat hareketlerinden farkl\u0131d\u0131r. Zira \u00f6nceki b\u00fct\u00fcn \u0131slahat hareketleri tek tarafl\u0131 bir vaatten, bir fermandan ibaret iken, Me\u015frutiyet anayasal bir monar\u015fidir. Bu monar\u015fik y\u00f6netimde padi\u015fah\u0131n yetkileri anayasayla birlikte, \u00f6nceki fermanlarla getirilen d\u00fczenlemelere g\u00f6re daha da s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re Me\u015frutiyet kurucu bir meclis veya halk\u0131 temsil eden bir parlamento taraf\u0131ndan haz\u0131rlanmayan ve halk oylamas\u0131na sunulmayan, bu ba\u011flamda padi\u015fah\u0131n tek yanl\u0131 i\u015flemlerinden do\u011fmu\u015f olan ve Prof. Dr. Mehmet Akad\u2019\u0131n ifadesiyle bir \u201cFerman Anayasad\u0131r.\u201d<\/p>\n
Bu anayasa 23 Aral\u0131k 1876\u2019da Padi\u015fah \u0130kinci Abd\u00fclhamit taraf\u0131ndan kabul edilerek y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015f ve b\u00f6ylece Birinci Me\u015frutiyet d\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Ne var ki, bu d\u00f6nem Osmanl\u0131 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 7.maddesinde yer alan Padi\u015fah\u2019\u0131n ola\u011fan\u00fcst\u00fc durumlarda parlamentoyu fesih etmesine ili\u015fkin d\u00fczenleme gere\u011fince ve Padi\u015fah\u2019\u0131n bu maddeye dayanarak 14 \u015eubat 1878 tarihinde parlamentoyu feshetmesine kadar devam etmi\u015f ve fakat gerek i\u00e7eriden gerekse d\u0131\u015far\u0131dan gelen bask\u0131lara direnemeyen Padi\u015fah \u0130kinci Abd\u00fclhamit, 23 Temmuz 1908 tarihinde ask\u0131da olan anayasay\u0131 yeniden ilan etmek zorunda kalm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece \u0130kinci Me\u015frutiyet D\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u0130kinci Abd\u00fclhamit\u2019in 27 Nisan 1909 tarihinde Meclis-i Mebusan karar\u0131 ile hilafetten ve tahttan indirilmesi, \u0130ttihat ve Terakki Partisi\u2019nin devlete ve siyasete egemen oldu\u011fu d\u00f6nemde h\u00fck\u00fbmete ve Padi\u015fah\u2019a haber verilmeden imzalanan ittifak antla\u015fmas\u0131 sonucunda Osmanl\u0131 Devleti, Almanya\u2019n\u0131n yan\u0131nda I. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Sava\u015f\u0131n kaybedilmesi ve Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin idam ferman\u0131 ve sonu olan Sevr Antla\u015fmas\u0131\u2019n\u0131n imzalanmas\u0131, \u0130ngilizlerin, Yunanl\u0131lar\u0131n, Frans\u0131zlar\u0131n, \u0130talyanlar\u0131n Anadolu\u2019yu i\u015fgal etmeleri sonras\u0131nda Anadolu\u2019da kurulan T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nin \u00fclke y\u00f6netimine egemen olmas\u0131 ve Mustafa Kemal Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde Milli M\u00fccadele\u2019nin ba\u015flamas\u0131 ve kazan\u0131lmas\u0131 sonras\u0131nda yeni bir devlet olarak T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Devleti kurulmu\u015f ve bu devlet modern tarihin en \u00f6nemli hukuki metinleri aras\u0131nda say\u0131lan ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurucu belgesi olarak kabul edilen Lozan Antla\u015fmas\u0131 ile tan\u0131nm\u0131\u015f ve uluslararas\u0131 me\u015fruiyet kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Hi\u00e7 ku\u015fkusuz Cumhuriyetin ilan\u0131; T\u00fcrk toplumunun \u00e7a\u011fda\u015fla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 ama\u00e7layan T\u00fcrk Devrimi\u2019nin ve modernle\u015fmesinin, bu ba\u011flamda, hukuk yoluyla toplumu de\u011fi\u015ftirmenin, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmenin ve yenilemenin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7an siyasal bir reform hareketidir. Nitekim Cumhuriyetin kurulmas\u0131ndan sonra yap\u0131lan devrimlerin hemen hepsi, hukuka, hukuk yoluyla toplumu de\u011fi\u015ftirmeye, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye ve yenile\u015ftirmeye y\u00f6nelik olmu\u015ftur.<\/p>\n
Esasen halk\u0131n, milletin egemenli\u011fi kendi elinde tuttu\u011fu ve bu egemenli\u011fi bizzat kendi se\u00e7ti\u011fi vekiller arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla kulland\u0131\u011f\u0131 bir y\u00f6netim \u015fekli olan Cumhuriyetin kabul ve ilan edilmi\u015f olmas\u0131, ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir siyasal reform, bir de\u011fi\u015ftirme, bir d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme, bir yenilenme ve yenile\u015ftirme hareketidir.<\/p>\n
Nitekim bu siyasal reform, bu de\u011fi\u015ftirme, d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme, yenilenme ve yenile\u015ftirme hareketi ve d\u00fc\u015f\u00fcncesi olarak 1924 tarihli ve 364 say\u0131l\u0131 Te\u015fkil\u00e2t-\u0131 Esas\u00eeye Kanunu\u2019nun: \u201cH\u00e2kimiyet, bil\u00e2kayd\u00fc \u015fart Milletindir. \u0130dare us\u00fbl\u00fc halk\u0131n mukadderat\u0131n\u0131 bizzat ve bilfiil idare etmesi esas\u0131na m\u00fcstenittir. T\u00fcrkiye Devletinin \u015fekl-i H\u00fck\u00fbmeti, Cumhuriyettir\u201d \u015feklindeki 1.maddesi h\u00fckm\u00fc ile kabul, ifade ve ilan edilmi\u015ftir.<\/p>\n
T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin ilk anayasas\u0131 olan 1924 Anayasas\u0131yla, Milli M\u00fccadele D\u00f6nemi\u2019nin, bu ba\u011flamda ge\u00e7i\u015f d\u00f6neminin anayasas\u0131 olan 1921 Anayasas\u0131\u2019nda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen meclis h\u00fck\u00fbmeti sisteminden vazge\u00e7ilmi\u015f ve parlamenter sisteme ge\u00e7ilmi\u015ftir. Ancak getirilen h\u00fck\u00fcmet sistemi parlamenter sisteme yak\u0131n olmakla birlikte, meclis h\u00fck\u00fcmeti ile parlamenter sistem aras\u0131nda olan bir karma sistem ya da yar\u0131 parlamenter bir sistemdir.<\/p>\n
1924 Anayasa\u2019s\u0131 niteli\u011fi itibariyle kat\u0131 bir anayasad\u0131r. Kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini de\u011fil, kuvvetler birli\u011fi ilkesinin yumu\u015fat\u0131lm\u0131\u015f \u015feklini benimseyen bu anayasaya g\u00f6re, egemenli\u011fi kullanan tek organ T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019dir.<\/p>\n
1924 Anayasas\u0131nda, kanunlar\u0131n anayasaya ayk\u0131r\u0131 olamayaca\u011f\u0131 belirtilmekle birlikte, bunun denetlenmesiyle, bu ba\u011flamda yarg\u0131sal y\u00f6nden denetlenmesiyle ilgili bir d\u00fczenleme yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Ama bu anayasaya g\u00f6re, yarg\u0131 yetkisi, usul ve yasaya g\u00f6re kurulan ba\u011f\u0131ms\u0131z mahkemelere aittir.<\/p>\n
Bu Anayasa ile geleneksel \u00f6zg\u00fcrl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131 benimsenmi\u015f, bu ba\u011flamda, herkese ba\u015fkas\u0131na zarar vermeden diledi\u011fini yapma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc tan\u0131nm\u0131\u015f, kanun \u00f6n\u00fcnde e\u015fitlik ilkesi kabul edilmi\u015ftir. Temel ki\u015fi hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri anayasada: ki\u015fi dokunulmazl\u0131\u011f\u0131, vicdan, d\u00fc\u015f\u00fcnme, ifade, seyahat, s\u00f6zle\u015fme yapma, \u00e7al\u0131\u015fma, m\u00fclk edinme, toplanma, dernek kurma \u015feklinde d\u00fczenlenmi\u015ftir. Anayasada konut dokunulmazl\u0131\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f, i\u015fkence, eziyet, zoral\u0131m ve angarya yasaklanm\u0131\u015f, hi\u00e7 kimsenin felsefi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnden, din ve mezhebinden dolay\u0131 k\u0131nanamayaca\u011f\u0131, g\u00fcvenli\u011fe, ahlaka, \u00f6rf ve adet ile kanun h\u00fck\u00fcmlerine ayk\u0131r\u0131 olmamak ko\u015fuluyla dini t\u00f6renlerin serbest oldu\u011fu ifade edilmi\u015ftir. Bu Anayasa\u2019da, bas\u0131n\u0131n kanun \u00e7er\u00e7evesinde serbest oldu\u011fu ve yay\u0131m\u0131ndan \u00f6nce denetlenemeyece\u011fi belirtilmi\u015ftir.<\/p>\n
Hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler konusunda sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn bu olumlu \u00f6zelliklerine ra\u011fmen, 1924 Anayasas\u0131\u2019nda b\u00fct\u00fcn bu hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler anayasal olarak teminat alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f de\u011fildir.<\/p>\n
1961 y\u0131l\u0131ndan 1980 y\u0131l\u0131na kadar 19 y\u0131l s\u00fcreyle y\u00fcr\u00fcrl\u00fckte kalan ve 12 Eyl\u00fcl 1980 tarihinde yap\u0131lan askeri darbe ile y\u00fcr\u00fcrl\u00fckten kald\u0131r\u0131lan 1961 Anayasas\u0131, gerek temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin tan\u0131nmas\u0131, gerekse bu hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin teminat alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 ve korunmas\u0131 konusunda \u00e7ok daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 d\u00fczenlemeleri i\u00e7ermekte, 1924 Anayasa\u2019s\u0131n\u0131n aksine kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini vazetmekte, dahas\u0131 temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin s\u0131n\u0131rlanmalar\u0131na s\u0131n\u0131rlar koymakta ve yan\u0131 s\u0131ra Devlete \u00e7ok say\u0131da sosyal ve ekonomik \u00f6devler y\u00fcklemektedir.<\/p>\n
Alt\u0131 k\u0131s\u0131mdan ve 157 maddeden olu\u015fan 1961 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi, insan haklar\u0131na vermi\u015f oldu\u011fu \u00f6nem ve de\u011ferdir. Bu husus, Anayasan\u0131n Ba\u015flang\u0131\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ifade edildi\u011fi gibi, ikinci maddesinde de Cumhuriyet\u2019in, \u201c\u0130nsan Haklar\u0131na dayanan, milli, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti\u201d oldu\u011fu \u015feklinde ifade edilmi\u015ftir.<\/p>\n
Liberal bir anayasa, bu ba\u011flamda, \u00e7o\u011fulcu ve pl\u00fcralist olan 1961 Anayasas\u0131, \u00e7o\u011funlu\u011fun hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin yan\u0131 s\u0131ra az\u0131nl\u0131kta olanlar\u0131n hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini de koruyan ve teminat alt\u0131na alan bir anayasad\u0131r. Ki\u015filerin temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini, en geni\u015f \u015fekilde d\u00fczenleyen ve g\u00fcvence alt\u0131na alan bu anayasan\u0131n \u00f6nemli bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi de birey odakl\u0131 olmas\u0131d\u0131r. Bu anayasayla \u00e7ift meclis sistemi, yani millet meclisi ile senato sistemi getirilmi\u015ftir. \u00dcniversiteler \u00f6zerkle\u015ftirilmi\u015f, yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 tahkim edilmi\u015f, yarg\u0131\u00e7lara teminat getirilmi\u015f, yarg\u0131\u00e7lar\u0131n \u00f6zl\u00fck i\u015flerini, bu ba\u011flamda, tayinlerini, terfilerini, disiplin i\u015flerini y\u00fcr\u00fctmek \u00fczere Y\u00fcksek Hakimler ve Savc\u0131lar Kurulu olu\u015fturulmu\u015f, do\u011fal yarg\u0131\u00e7 ilkesi kabul edilmi\u015ftir. Se\u00e7imlerin tarafs\u0131z bir \u015fekilde yap\u0131lmas\u0131, y\u00f6netilmesi ve denetlenmesi amac\u0131yla yarg\u0131\u00e7lardan olu\u015fan Y\u00fcksek Se\u00e7im Kurulu kurulmu\u015ftur. Parlamenter sistemin yan\u0131 s\u0131ra demokratik bir sistemi \u00f6ng\u00f6ren bu anayasa, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini benimsemi\u015f, yasalar\u0131n anayasa ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 durumunda, denetleme ve dengeleme ilkesi gere\u011fince ve anayasal denetim yapmak \u00fczere Anayasa Mahkemesi\u2019nin kurulmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. <\/p>\n
Ki\u015fi hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini en geni\u015f \u015fekilde tan\u0131yan, g\u00fcvence alt\u0131na alarak koruyan bu anayasa, ne yaz\u0131k ki, \u201ctopluma ve yurtta\u015flara bol geldi\u011fi\u201d anlay\u0131\u015f\u0131ndan hareketle 12 Eyl\u00fcl 1980 tarihinde yap\u0131lan darbe sonucu olu\u015fan askeri rejim taraf\u0131ndan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, sonras\u0131nda yap\u0131lan 82 Anayasas\u0131yla, devleti merkeze alan, y\u00fcr\u00fctme organ\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendiren, kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesi yerine, bu ilkenin suland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015fekli olan \u201ckuvvetlerin i\u015fbirli\u011fi\u201d sistemi getirilmi\u015ftir. Bu anayasa ile 1961 Anayasas\u0131 ile getirilen parlamenter sistem korunmu\u015f, 1961 Anayasas\u0131 ile getirilen Senato ise kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi tek bir meclis olarak d\u00fczenlenmi\u015ftir. <\/p>\n
1961 Anayasa\u2019s\u0131 ile getirilen, 1982 Anayasa\u2019s\u0131 ile korunan parlamenter sistem, anayasada en son yap\u0131lan ve 16 Nisan 2017 tarihli halk oylamas\u0131yla kabul edilen de\u011fi\u015fiklikle kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, bunun yerine klasik ba\u015fkanl\u0131k ve yar\u0131 ba\u015fkanl\u0131k sistemiyle uyumlu olmayan, ad\u0131na Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 H\u00fck\u00fbmet Sistemi denilen yeni bir model getirilmi\u015ftir. Bu sisteme ge\u00e7i\u015fle birlikte T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nin baz\u0131 yetkileri, Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019na aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sisteme g\u00f6re devletin ba\u015f\u0131 olan Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n partili olmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn hale gelmi\u015ftir. Bu sistemde y\u00fcr\u00fctme yetkisi, Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019na aittir, Cumhurba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan se\u00e7ilen Bakanlar\u0131n meclis d\u0131\u015f\u0131ndan se\u00e7ilmeleri de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Bu genel a\u00e7\u0131klamalar \u00e7er\u00e7evesinde anayasan\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi veya yeni bir anayasa yap\u0131lmas\u0131 durumunda T\u00fcrkiye olarak nas\u0131l bir anayasaya ihtiyac\u0131m\u0131z oldu\u011fu konusuna gelirsek e\u011fer, bu konuda \u015fu hususlar\u0131 s\u00f6ylememiz gerekir.<\/p>\n
\u00c7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6nemli siyaset bilimcilerinden ve anayasac\u0131lar\u0131ndan olan Giovanni Sartori, \u201cKar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 Anayasa M\u00fchendisli\u011fi\/Yap\u0131lar\u0131, \u00d6zendiriciler ve Sonu\u00e7lar \u00dczerine Bir \u0130nceleme\u201d isimli \u00f6zg\u00fcn eseri i\u00e7in 1994 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6ns\u00f6zde; \u201cElli y\u0131ll\u0131k bir siyasal donmu\u015fluktan sonra de\u011fi\u015fim d\u00f6nemine, aceleyle y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir de\u011fi\u015fim \u00e7a\u011f\u0131na girmekte oldu\u011fumuzu, kurumsal de\u011fi\u015fimin seyrinin bu kadar h\u0131zl\u0131 ve kapsaml\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 kendisinin de hi\u00e7 beklemedi\u011fini, ama mevcut de\u011fi\u015fim h\u0131z\u0131n\u0131n kitab\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu kadar \u00e7abuk tamamlamak konusunda kendisini zorlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve yazmaya ba\u015flad\u0131ktan sonra anayasalar\u0131 nas\u0131l de\u011fi\u015ftirece\u011fimizi ve nelerin de\u011fi\u015fmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fck\u00e7e hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ke\u015ffetti\u011fini\u201d yazar ve bu \u00f6ns\u00f6z\u00fcn\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fu tespitlerle sonland\u0131r\u0131r: \u201cReform olu\u015fumlar\u0131 pek yeteneksiz reformcular\u0131n damgas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Belki bu \u00e7ok ac\u0131mas\u0131z bir h\u00fck\u00fcmd\u00fcr. Ama \u00f6yle dahi olsa soru ve sorun yine de \u015fudur: Kurumsal konularda neyin nas\u0131l \u0131slah edilece\u011fini acaba biliyor muyuz?\u201d<\/p>\n
Evet! Soru ve sorun budur: Kurumsal konularda neyi nas\u0131l \u0131slah edece\u011fimizi ve bunun sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131n\u0131 acaba biliyor muyuz? Soruyu daha somutla\u015ft\u0131rarak ve hepinizi tenzih ederek soray\u0131m: \u00d6zelde bu etkinli\u011fin konusunu, genelde T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcndemini olu\u015fturan anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fi veya yeni bir anayasa yap\u0131lmas\u0131 konusunda neyi nas\u0131l \u0131slah edece\u011fimizi ve de\u011fi\u015ftirece\u011fimizi ya da nas\u0131l bir anayasa yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131, daha da \u00f6nemlisi bunlar\u0131n olas\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ne olaca\u011f\u0131n\u0131 acaba biliyor veya \u00f6ng\u00f6rebiliyor muyuz?<\/p>\n
Hadi bilenler var veya vard\u0131r diyelim. Ama \u015fu hususlar\u0131 da g\u00f6rmezlikten gelmeyelim: Elbette anayasalar de\u011fi\u015fmez nitelikte siyasi ve hukuki \u00fcst normlar de\u011fildir. De\u011fi\u015ftirilmelerine gereksinim var ise, \u00fclke ve d\u00fcnya ko\u015fullar\u0131 de\u011fi\u015ftirilmelerini gerektiriyor ise de\u011fi\u015ftirilirler ve hatta yeni bir anayasa da yap\u0131labilir. Bu y\u00f6nden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00fclkemizin anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fine veya yeni bir anayasaya gereksinimi bulundu\u011funu, dahas\u0131 bu konuda hem entelekt\u00fceller d\u00fczeyinde hem de iktidar\u0131yla muhalefetiyle toplumda genel bir mutabakat oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Peki! \u00dclke olarak bizim sadece anayasaya de\u011fi\u015fikli\u011fine veya yeni bir anayasaya m\u0131 gereksinmemiz vard\u0131r? Yeni bir Siyasi Partiler Yasas\u0131\u2019na, yeni bir Se\u00e7im Yasas\u0131\u2019na gereksinmemiz yok mudur? Zihniyet d\u00fczeyinde di\u015fe dokunur bir de\u011fi\u015fiklik olmadan sadece anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirmekle veya yeni bir anayasa yapmakla T\u00fcrkiye\u2019yi demokratikle\u015ftirecek miyiz? Siyasi partilerdeki \u201ctek adam egemenli\u011fini\u201d sa\u011flayan d\u00fczenlemeleri de\u011fi\u015ftirmeden, yani siyasi partilerin yap\u0131s\u0131n\u0131 demokratikle\u015ftirmeden, temsilde adaletsizlik yaratan se\u00e7im baraj\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrmeden, sadece anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirmek veya yeni bir anayasa yapmak suretiyle T\u00fcrkiye demokratikle\u015fecek mi?<\/p>\n
Bir ba\u015fka husus da \u015fudur: Biz kimin i\u00e7in anayasa de\u011fi\u015fikli\u011fi veya yeni bir anayasa yap\u0131yoruz? Siyasi iktidar i\u00e7in mi, T\u00fcrkiye i\u00e7in mi? E\u011fer T\u00fcrkiye i\u00e7in ise, T\u00fcrkiye\u2019nin gereksinimi i\u00e7in ise, o zaman bu konuda uzla\u015fma sa\u011flamam\u0131z gerekir. Yok, e\u011fer siyasi iktidar i\u00e7in ise, o zaman demek gerekir ki, biz daha \u00e7ok anayasa de\u011fi\u015ftiririz. Zira hi\u00e7bir iktidar kal\u0131c\u0131 de\u011fildir. Bug\u00fcn\u00fcn iktidar\u0131 bir g\u00fcn gider, yenisi gelir, yenisi de yeni bir anayasa yapar, o da bir g\u00fcn gider, sonra gelen de yeni bir anayasa yapar. Bu b\u00f6yle s\u00fcrer gider. Yani biz hep r\u00f6van\u015flar\u0131 oynar\u0131z. Nitekim ilk anayasa deneyimimiz olan 1876\u2019dan bu yana olan da budur. E\u011fer biz bunu istiyor isek, hemen, hi\u00e7 beklemeden, hi\u00e7 zaman yitirmeden anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirelim ya da yeni bir anayasa yapal\u0131m. Ama yeni r\u00f6van\u015flara da haz\u0131r olal\u0131m ve unutmayal\u0131m: anayasa yapmak veya anayasa de\u011fi\u015ftirmek r\u00f6van\u015f almak i\u00e7in de\u011fil, \u00fclkenin gereksinimini kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n
\u0130ktidar partisi se\u00e7imlerde \u201cmilli irade\u201d beni i\u015faret etti, beni se\u00e7ti, milli iradeyi ben temsil ediyorum, o halde anayasay\u0131 de\u011fi\u015ftirmek ya da yeni bir anayasa yapmak de dahil ben her istedi\u011fim yapar\u0131m diyor. Bu anlay\u0131\u015f bizi \u00e7o\u011funlu\u011fun diktas\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Oysa \u00e7a\u011fda\u015f demokrasilerde, anayasal demokrasilerde korunmas\u0131 gereken, g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 gereken \u00e7o\u011funluk de\u011fil, az\u0131nl\u0131kt\u0131r, az\u0131nl\u0131\u011f\u0131n haklar\u0131d\u0131r, esasen anayasalar da bunu g\u00fcvence alt\u0131na almak i\u00e7in yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Bu birincisi. \u0130kincisi milli irade b\u00f6l\u00fcnemez. Bu ba\u011flamda milli irade parlamentoda \u00e7o\u011funlu\u011fu olan partiyi de\u011fil, parlamentonun tamam\u0131n\u0131 ifade eder. E\u011fer \u00f6yle ise, ki \u00f6yledir, o zaman anayasa gibi temel ve \u00fcst bir normda de\u011fi\u015fiklik veya yeni bir anayasa yapmak i\u00e7in hem parlamentoda hem de toplumda bir uzla\u015fma aramak, bunu tesis etmek, bu konuyu aceleye getirmemek, bu konuda bir tart\u0131\u015fma s\u00fcrecini ba\u015flatmak, bu tart\u0131\u015fma s\u00fcrecinin geri beslemelerini ald\u0131ktan sonra yap\u0131lacak de\u011fi\u015fikliklere veya yeni bir anayasan\u0131n yap\u0131lmas\u0131na nihai bir \u015fekil vermek gerekir.<\/p>\n
\u0130zlenmesi gereken do\u011fru yol ve y\u00f6ntem bu olmakla beraber, neyi nas\u0131l de\u011fi\u015ftirmemiz veya yeni bir anayasa yapmak konusunda a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fu hususlar\u0131 da ifade edebiliriz. <\/p>\n
Daha \u00f6ncede ifade ve i\u015faret edildi\u011fi \u00fczere, devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn dizginlenmesi ve denetlenmesi i\u00e7in yararlan\u0131labilecek teknikleri arama \u00e7abalar\u0131 sonucunda do\u011fan ve modernizmin \u00fcr\u00fcn\u00fc olan anayasa kavram\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc, devlet iktidar\u0131n\u0131n kurallarla s\u0131n\u0131rlanmas\u0131, bu yolla siyasal alanda keyfili\u011fin \u00f6nlenmesi, di\u011fer bir yakla\u015f\u0131mla birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini g\u00fcvence alt\u0131na almak amac\u0131yla siyasi iktidar\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayan\u0131r.<\/p>\n
Esasen Locke ile ba\u015flay\u0131p Montesquieu ile bug\u00fcnk\u00fc bi\u00e7imini alan \u201ckuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d ilkesi, iktidar temerk\u00fcz\u00fcn\u00fc \u00f6nlemenin ve iktidar\u0131 s\u0131n\u0131rland\u0131rman\u0131n en etkili arac\u0131 olmakla, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n da olmazsa olmaz ilkesidir.<\/p>\n
\u0130nsan\/birey merkezli de\u011fil, devlet merkezli olan, \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc devlet, g\u00fc\u00e7l\u00fc y\u00fcr\u00fctme\u201d anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine kurulu bulunan, bu anlay\u0131\u015fa i\u015flerlik kazand\u0131rmak i\u00e7in kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini de\u011fil de onun yumu\u015fat\u0131lm\u0131\u015f, suland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bi\u00e7imi olan \u201ckuvvetlerin i\u015fbirli\u011fi\u201d ilkesini tercih eden 1982 Anayasas\u0131 ve daha sonra yap\u0131lan anayasa de\u011fi\u015fikleri ile tesis edilen ve kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 ilkesini bertaraf eden \u201cCumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Sistemi\/Modeli\u201d bu y\u00f6n\u00fcyle anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcne ayk\u0131r\u0131d\u0131r. <\/p>\n
O nedenle \u00fclkemizin, parlamenter sistemi esas alan, Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 makam\u0131n\u0131 tarafs\u0131z, partisiz ve temsili bir stat\u00fcye indirgeyen, merkezine bireyi\/insan\u0131 alan, Cumhuriyetimizin en \u00f6nemli eksiklerinden biri olan demokratik ve hukuki me\u015fruiyet ile temsilde adalet ilkesini esas alan ve anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan bir denetleme ve dengeleme mekanizmas\u0131 kuran, yani kuvvetler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiren, birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin alan\u0131n\u0131 geni\u015fleten ve bunlar\u0131 teminat alt\u0131na alan yeni bir anayasaya gereksinimi vard\u0131r.<\/p>\n
Anayasa \u00f6z\u00fc ve i\u015flevi itibariyle hukuki olmaktan daha \u00e7ok siyasi alana ili\u015fkin bir \u00fcst normdur. Bu normun her \u015feyden \u00f6nce n\u00f6tr, yani tarafs\u0131z olmas\u0131, ideolojik olmamas\u0131 gerekir. Marx\u2019\u0131n \u00f6zl\u00fc deyimi ile bir \u201ciktidar tezah\u00fcr\u00fc\u201d olan ideoloji, ayn\u0131 zamanda \u201chakikat tekeli\u201d iddias\u0131nda bulunan ve hemen her \u015feyi kapsayan siyasi bir inan\u00e7 sistemidir.<\/p>\n
Oysaki, demokrasilerde hi\u00e7 kimse hakikat tekeline sahip olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, herkesin kabul etmek zorunda oldu\u011fu bir ideoloji de yoktur. Dolay\u0131s\u0131yla demokratik toplumlarda, \u00e7o\u011fu ayr\u0131 ve farkl\u0131 siyasi g\u00f6r\u00fc\u015flere sahip olan yurtta\u015flar\u0131n tamam\u0131 i\u00e7in tek bir ideoloji \u00fczerine kurulu bir anayasa olamaz, olmamas\u0131 gerekir. Anayasa, t\u00fcm yurtta\u015flar i\u00e7in ortak bir siyasi ve hukuki mutabakat metni olmakla, siyasal\/ideolojik y\u00f6nden n\u00f6tr olmak durumundad\u0131r.<\/p>\n
O nedenle, yeni anayasan\u0131n, \u0130talyan siyaset bilimci ve anayasac\u0131 Giovanni Sartori\u2019nin de savundu\u011fu gibi \u201cfaydac\u0131 anayasa\/\u00e7er\u00e7eve anayasa\u201d olmas\u0131, yani herhangi bir ideolojik tercihi yans\u0131tmayan, siyasal\/ideolojik y\u00f6nden n\u00f6tr olan, toplumun b\u00fct\u00fcn sosyo-politik g\u00fc\u00e7lerinin, iktidar s\u00fcrecinin tan\u0131mlanan mekanizmalar\u0131na riayet etti\u011fi, var olan kurumlar\u0131ndan yararland\u0131\u011f\u0131, bu kurumlar\u0131n birbirleriyle rekabet edebilecekleri bir zemin olu\u015fturdu\u011fu, siyasal s\u00fcrecin sadece genel kurallar\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen bir anayasa olmas\u0131 ve ayn\u0131 zamanda k\u0131sa olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Esasen anayasalar, devletin karar alma s\u00fcrecine yap\u0131 ve disiplin sa\u011flayan bi\u00e7imler, \u00f6ncelikli olarak iktidar\u0131n kontroll\u00fc bi\u00e7imde kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 ama\u00e7layan usuller olmakla; normlarla neyin emredilece\u011fini de\u011fil, normlar\u0131n nas\u0131l yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini g\u00f6stermek ve bunun i\u00e7in de tarafs\u0131z\/n\u00f6tr olmak durumundad\u0131r. Bu ise ancak Sartori\u2019nin de savundu\u011fu \u201cfaydac\u0131 anayasa\/\u00e7er\u00e7eve anayasa\u201d ile m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n, \u201cfaydac\u0131\/\u00e7er\u00e7eve anayasa\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na uygun olarak, maddi anlamda hukuk kurallar\u0131ndan, di\u011fer bir deyi\u015fle hukuki ili\u015fkileri belirleyen ve de\u011fi\u015ftiren kurallardan olu\u015fan bir anayasa olmamas\u0131; aksine maddi hukuk kurallar\u0131na yer vermeyen, sadece iktidar s\u00fcrecinin i\u015fleyi\u015fiyle ilgili usul\u00fc kurallar\u0131 d\u00fczenleyen ve dolay\u0131s\u0131yla de\u011fi\u015fen \u00fclke ve d\u00fcnya ko\u015fullar\u0131na kolayl\u0131kla uyarlanabilen \u201c\u015fekli\/usule\u201d ve k\u0131sa bir anayasa olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
\u00d6yle ki, Sartori d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 anayasalar\u0131ndan olan 1787-1791 tarihli Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n 21 b\u00f6l\u00fcme b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f 7 madde ile ilk on ek maddeden olu\u015ftu\u011funu, buna kar\u015f\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda anayasa ad\u0131 verilen 170 civar\u0131nda belgenin yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131n\u0131n 1974 y\u0131l\u0131ndan sonra yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu anayasalar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n olduk\u00e7a uzun oldu\u011funu, pek \u00e7ok ayr\u0131nt\u0131y\u0131 d\u00fczenledi\u011fini, bir anayasan\u0131n ne kadar uzun olursa anayasal erdeminin o kadar az olaca\u011f\u0131n\u0131 ifade edecek derecede ileri gitmek istememekle birlikte, yine de anayasalar\u0131n di\u011fer kanunlar\u0131n d\u00fczenlemesi gereken hususlar\u0131 d\u00fczenlemesine kesinlikle kar\u015f\u0131 oldu\u011funu, her \u015feyi d\u00fczenleyen ve her \u015feyi vaat eden anayasalar yapmakta ne kadar ileri gidilirse, bunlar\u0131n ihlaline ve \u00fclkenin felaketine o kadar \u00e7ok yol a\u00e7\u0131laca\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131n\u0131, o nedenle kendisinin, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fc ve \u00f6zellikle siyasal sistemin etkin \u015fekilde \u201c\u00e7er\u00e7evelendirilmesi\u201d \u00fczerine odakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn liberal\/anayasal demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6nemli \u00f6zelliklerinden birisi kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131kt\u0131r. Kat\u0131l\u0131mc\u0131l\u0131k, sadece isteyenin istedi\u011fi siyasi partiye \u00fcye olmas\u0131, se\u00e7menlerin \u00e7o\u011funlu\u011funun se\u00e7ime kat\u0131lmas\u0131, oy kullanmas\u0131, Meclis\u2019te temsil edilmesi demek de\u011fildir. Hem bunlar hem de sivil toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131n\/h\u00fck\u00fcmet d\u0131\u015f\u0131 kurulu\u015flar\u0131n, derneklerin, meslek kurulu\u015flar\u0131n\u0131n, toplumun \u00f6rg\u00fctl\u00fc di\u011fer kesimlerinin kendilerini ilgilendiren, \u00fczerinde uzmanl\u0131klar\u0131, deneyimleri ve s\u00f6yleyecek s\u00f6zleri olan konularla ilgili yasalar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na eylemli ve etkili bi\u00e7imde kat\u0131lmalar\u0131 demektir. O nedenle yeni anayasan\u0131n siyasete en b\u00fcy\u00fck oranda kat\u0131l\u0131m\u0131 \u00f6ng\u00f6ren g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u201cparticipator democracy\/kat\u0131l\u0131mc\u0131 demokrasi\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na uygun olmas\u0131, me\u015fruiyetini, insan haklar\u0131ndan, halk\u0131n egemenli\u011finden almas\u0131 ve yan\u0131 s\u0131ra \u015feffaf, sivil olmas\u0131 ve siyasi iktidar\u0131n her alanda ve konuda denetlenebilmesi ile hesap verilebilmesine imkan verir i\u00e7erikte olmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Cumhurba\u015fkan\u0131\u2019n\u0131n Anayasa Mahkemesi \u00dcyelerini, Yarg\u0131tay Cumhuriyet Ba\u015fsavc\u0131s\u0131 ile Yarg\u0131tay Cumhuriyet Ba\u015fsavc\u0131 Vekilini, Dan\u0131\u015ftay \u00fcyelerinin d\u00f6rtte birini, Hakimler ve Savc\u0131lar Kurulu \u00fcyelerini se\u00e7mek yetkisinin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, Adalet Bakan\u0131n\u0131n ve yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n kurul \u00fcyeli\u011finden \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ve bu suretle yarg\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 ile tarafs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yeniden tesis ve tahkim edilmesi ve yan\u0131 s\u0131ra Cumhurba\u015fkan\u0131n \u00dcniversite rekt\u00f6rlerini se\u00e7mek yetkisinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bu suretle \u00fcniversitelerin \u00f6zerkli\u011finin sa\u011flanmas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n dilinin a\u00e7\u0131k, anla\u015f\u0131l\u0131r, teknik deyimlerden olabildi\u011fince ar\u0131nm\u0131\u015f, sadece anayasa uzmanlar\u0131 ve y\u00fcksek mahkeme yarg\u0131\u00e7lar\u0131 taraf\u0131ndan de\u011fil, s\u0131radan vatanda\u015flarca da okunup anla\u015f\u0131labilir bir i\u00e7erikte ve yal\u0131nl\u0131kta olmas\u0131, gereksinim duyuldu\u011funda anayasal sistem i\u00e7inde de\u011fi\u015ftirilmesine izin vermeyecek derecede kat\u0131 olmamas\u0131 gerekir.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n, 1982 Anayasas\u0131 ile iyice kat\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lan devletin pastoral ve y\u00f6nlendirici iktidar\u0131na son vermesi, devletin \u201cteknik devlet\u201d olarak, yani vatanda\u015f\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran ve g\u00fczelle\u015ftiren devlet, di\u011fer bir deyi\u015fle devleti bir \u201chizmet organizasyonu\u201d olarak \u00f6rg\u00fctlemesi ve onun memurunu da \u201chalk\u0131n hizmetk\u00e2r\u0131\u201d yapmas\u0131 gerekir. <\/p>\n
Daha \u00f6nce de ifade ve i\u015faret edildi\u011fi \u00fczere anayasa, \u00f6z\u00fc, s\u00f6z\u00fc ve i\u015flevi itibariyle hukuki olmaktan daha \u00e7ok siyasi alana ili\u015fkin bir \u00fcst norm olup, bir y\u00f6n\u00fcyle devlet \u00f6rg\u00fctlenmesinin dayand\u0131\u011f\u0131 temel ilkeleri g\u00f6sterir. O nedenle, bir devletin veya bir toplumun ya da bir kurulu\u015fun kendini kurma bi\u00e7imine temel te\u015fkil eden ger\u00e7eklik vizyonunu olu\u015fturan de\u011ferlerin, ilkelerin, alg\u0131lar\u0131n, d\u00fc\u015f\u00fcncelerin toplam\u0131 olan paradigma her ne ise, o devletin anayasas\u0131n\u0131n da o paradigma \u00fczerine in\u015fa edilmesi gerekir.<\/p>\n
Buna g\u00f6re yeni anayasan\u0131n yap\u0131m\u0131nda, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015funa esas olan ve y\u00fcr\u00fcrl\u00fckteki anayasan\u0131n ilk \u00fc\u00e7 maddesinde anlam\u0131n\u0131 bulan paradigman\u0131n g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nmas\u0131, dahas\u0131 bu paradigman\u0131n korunmas\u0131, bu ba\u011flamda yeni anayasan\u0131n, T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin kurucu de\u011ferleri olan, biri di\u011ferinden soyutlanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan, aksine bir b\u00fct\u00fcn olu\u015fturan \u00fcniter, demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti ilkelerini benimseyen; yerel y\u00f6netimlerin etki ve yetki alan\u0131n\u0131 geni\u015fleten; insan haklar\u0131n\u0131 korumay\u0131 temel hedef olarak g\u00f6ren ve bunu g\u00fcvence alt\u0131na alan; haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri k\u0131s\u0131tlayan, kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyen de\u011fil, haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri \u00e7o\u011faltan, kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcndeki engelleri kald\u0131ran; bu hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri teminat alt\u0131na alan, demokrasi ve hukuk devleti konular\u0131nda evrensel standartlar\u0131 yakalayan bir anayasa olmas\u0131 gerekir. <\/p>\n
Merkeziyet\u00e7i, hiyerar\u015fik, bask\u0131c\u0131 12 Eyl\u00fcl anlay\u0131\u015f\u0131na ve ruhuna uygun olarak olu\u015fturulan ve uygulama s\u00fcreci i\u00e7inde g\u00f6revini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bu anlay\u0131\u015fa ve ruha uygun bi\u00e7imde yerine getiren Y\u00fcksek \u00d6\u011fretim Kurumu\u2019nun, yeni yap\u0131lacak anayasada, y\u00fcksek \u00f6\u011fretimle ilgili olarak sadece standart koyan, koydu\u011fu standartlar\u0131 izleyen ve y\u00fcksek \u00f6\u011fretim kurumlar\u0131n\u0131n uygulamalar\u0131 aras\u0131nda birlik ve e\u015fg\u00fcd\u00fcm sa\u011flayan bir yap\u0131ya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi, b\u00f6ylece \u00fcniversite ve y\u00fcksek okullar\u0131n idari, mali ve bilimsel y\u00f6nden \u00f6zerk olmalar\u0131 sa\u011flanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Yeni anayasan\u0131n yap\u0131m s\u00fcrecinde dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken son bir s\u00f6z\u00fc de yine Sartori s\u00f6yl\u00fcyor ve \u015f\u00f6yle diyor: \u201cOn Sekizinci ve On Dokuzuncu y\u00fczy\u0131l anayasa yap\u0131c\u0131lar\u0131 anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n nihai amac\u0131n\u0131 do\u011fru anlad\u0131klar\u0131 i\u00e7in onlar\u0131n anayasalar\u0131, anayasalar\u0131n nas\u0131l i\u015fleyece\u011fi ve i\u015flemesi gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde ve -sonu\u00e7salc\u0131 bir vurgulamayla- yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla bu anayasa-yap\u0131c\u0131lar\u0131, do\u011fal m\u00fchendislerdi. Ancak hukuki pozitivizm ve analitik hukuk bilimi, \u00f6zellikle Avrupa ve Latin Amerika\u2019da, tek kayg\u0131lar\u0131 ve e\u011filimleri bir hukuk evreninin t\u00fcmdengelimsel tutarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan anayasa hukuk\u00e7usu ku\u015faklar\u0131n\u0131 yeti\u015ftirdi. Onlara g\u00f6re bir anayasa, aralar\u0131nda s\u0131k\u0131 ili\u015fkiler bulunan bir direktifler, emirler ve yasaklar sisteminden ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 gibi, b\u00fct\u00fcn di\u011fer d\u00fc\u015f\u00fcnceler hukuk d\u0131\u015f\u0131 olmakla, bunlar\u0131n \u00fczerinde durulmamas\u0131 gerekir. Oysa ger\u00e7ek \u015fudur ki, hi\u00e7bir \u00f6rg\u00fct, uygun bir \u00f6zendiriciler yap\u0131s\u0131 olmadan salt yasaklarla i\u015fleyemez; bu iktidar ve iktidar\u0131n \u00f6rg\u00fctlendirili\u015fi bak\u0131m\u0131ndan t\u00fcm\u00fcyle do\u011frudur; \u00e7\u00fcnk\u00fc burada yasaklar\u0131n kendi kendine y\u00f6neltildi\u011fi ve dolay\u0131s\u0131yla emir ve yasaklar\u0131n kolayca e\u011filip b\u00fck\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc veya g\u00f6z ard\u0131 edildi\u011fi bir noktaya geliyoruz. Bu da \u015fu noktay\u0131 vurguluyor ki, devletin \u00f6rg\u00fctlendirilmesi b\u00fct\u00fcn di\u011fer \u00f6rg\u00fctlerden daha \u00e7ok, bir \u00f6d\u00fcller ve cezalar, iyi \u00f6zendiriciler\/\/te\u015fvik ediciler\/k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131lar ve korkutucu cayd\u0131r\u0131c\u0131lar yap\u0131s\u0131yla ayakta tutulmak zorundad\u0131r. \u00d6yleyse d\u00fc\u015f\u00fcncemi \u015fu notla bitireyim: Anayasalar\u0131n \u00f6zendiricilerce izlendi\u011fi ve \u00f6zendiricilerce desteklendi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesinden ne kadar uzakla\u015f\u0131rsak, anayasa yap\u0131m\u0131n\u0131n m\u00fchendisli\u011fe benzer bir g\u00f6rev oldu\u011funu o kadar hat\u0131rlamak zorunday\u0131z. Y\u00fczy\u0131l \u00f6nce anayasa m\u00fchendisli\u011finden s\u00f6z etmek, laf\u0131 fazla uzatmak olurdu; ama bug\u00fcn bundan s\u00f6z etmek, unutmakta oldu\u011fumuz bir \u015feyi kendimize hat\u0131rlatmak demektir.\u201d <\/p>\n
Anayasan\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi veya yeni bir anayasan\u0131n yap\u0131lmas\u0131 konusunda dilerim Sartori\u2019nin uyar\u0131lar\u0131 dikkate al\u0131n\u0131r.<\/p>\n
Beni sab\u0131rla dinledi\u011finiz i\u00e7in size te\u015fekk\u00fcr ediyor, hepinize sayg\u0131lar\u0131m\u0131 sunuyorum.\u00a0Hukuki Haber<\/p>\n
Haberin Al\u0131nt\u0131land\u0131\u011f\u0131 Kaynak: www.hukukihaber.net<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ostim Teknik \u00dcniversitesi taraf\u0131ndan 15 May\u0131s 2025 g\u00fcn\u00fc, yani bug\u00fcn yap\u0131lmas\u0131 gereken \u201cAnayasac\u0131l\u0131k, Anayasa Aray\u0131\u015flar\u0131 ve T\u00fcrkiye\u201d konulu panel ne yaz\u0131k ki iptal edildi. O nedenle, bu panelde yapaca\u011f\u0131m konu\u015fmay\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da payla\u015f\u0131yor ve size iyi okumalar diliyorum. \u2026 Sevgili \u00d6\u011frenciler, De\u011ferli Hocalar\u0131m, Say\u0131n Konuklar, Hepinizi sevgi ve sayg\u0131 ile selaml\u0131yor, bu etkinli\u011fe konu\u015fmac\u0131 olarak davet edildi\u011fim i\u00e7in Ostim Teknik \u00dcniversitesi Y\u00f6netimi\u2019ne ve bu paneli d\u00fczenleyen Kurul \u00dcyelerine te\u015fekk\u00fcr ediyorum. De\u011ferli Konuklar, Ben konu\u015fmama anayasac\u0131l\u0131k, anayasal devlet, Bat\u0131daki ve T\u00fcrkiye\u2019deki anayasa aray\u0131\u015flar\u0131 ve hareketleri ile ba\u015flayaca\u011f\u0131m ve daha sonra T\u00fcrkiye\u2019nin nas\u0131l bir anayasaya gereksinimi oldu\u011fu konusu \u00fczerinde duraca\u011f\u0131m. Bilindi\u011fi \u00fczere anayasac\u0131l\u0131k s\u00fcrecinin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131, hukuki ve siyasi niteli\u011fi itibariyle bir anayasa olmamakla birlikte, anayasac\u0131l\u0131\u011fa giden yolda \u00e7ok \u00f6nemli bir a\u015fama, deyim yerinde ise bir kilometre ta\u015f\u0131 olan Magna Carta Libertatum\u2019d\u0131r. Zira Magna Carta Libertatum, anayasac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan, bu ba\u011flamda siyasi iktidar\u0131, yani kral\u0131n yetkilerini s\u0131n\u0131rlayan ve \u2018limited government\/s\u0131n\u0131rl\u0131 devlet\u2019 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren siyasi ve hukuki ilk dok\u00fcmand\u0131r. Buna g\u00f6re anayasa, bir devletin esas te\u015fkilatlanmas\u0131na, yani devletin temel kurumlar\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesine, bu kurumlar\u0131n yetkilerinin belirlenmesine ve yan\u0131 s\u0131ra birey hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin tan\u0131nmas\u0131 ile g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131na ili\u015fkin bir kurallar manzumesidir. Nitekim d\u00fcnyan\u0131n ilk yaz\u0131l\u0131 anayasas\u0131 ve anayasa kavram\u0131n\u0131n t\u00fcredildi\u011fi Amerikan Anayasas\u0131\u2019n\u0131n \u0130ngilizcesi \u201cconstitution\u201d …<\/p>","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-89655","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-hukukihaber"],"acf":[],"yoast_head":"\n