HAKSIZ TUTUKLAMAYA DAYALI TAZM\u0130NAT HAKKI: T\u00dcRK HUKUKU, ANAYASA MAHKEMES\u0130 VE AVRUPA \u0130NSAN HAKLARI MAHKEMES\u0130 KARARLARI \u0130LE KAR\u015eILA\u015eTIRMALI HUKUK I\u015eI\u011eINDA BIR DE\u011eERLEND\u0130RME.<\/p>\n
I. \u00d6zet<\/p>\n
Bu yaz\u0131m\u0131zda koruma tedbirleri kapsam\u0131nda ba\u015fvurulan tutuklama m\u00fcessesesinin hukuki s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile bu tedbirin hukuka ayk\u0131r\u0131 \u015fekilde uygulanmas\u0131 durumunda bireylere tan\u0131nan tazminat hakk\u0131, ulusal ve uluslararas\u0131 hukuk d\u00fczenlemeleri \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131nmaktad\u0131r. \u0130nceleme kapsam\u0131nda, Anayasa Mahkemesi ile Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin konuya ili\u015fkin yerle\u015fik i\u00e7tihatlar\u0131 de\u011ferlendirilmi\u015f; bu i\u00e7tihatlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Yarg\u0131tay kararlar\u0131 ve g\u00fcncel doktrindeki g\u00f6r\u00fc\u015fler kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla analiz edilmi\u015ftir.<\/p>\n
II. Giri\u015f <\/p>\n
Ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcvenli\u011fi, demokratik hukuk devletinin temelini olu\u015fturan en temel insan haklar\u0131 aras\u0131nda yer almakta olup, bu hakk\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 ancak Kanun ile \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f hallerde ve yarg\u0131 denetimi alt\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olmal\u0131d\u0131r. Ne var ki, yarg\u0131sal uygulamalarda zaman zaman hukuka ayk\u0131r\u0131 veya \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz tutuklama kararlar\u0131na rastlanmakta; bu durum bireylerin temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini ihlal ederek telafisi g\u00fc\u00e7 zararlara yol a\u00e7maktad\u0131r. Bu nedenle, T\u00fcrk hukuk sisteminde bireylerin haks\u0131z tutuklama nedeniyle u\u011frad\u0131klar\u0131 zararlar\u0131n giderilmesi amac\u0131yla, Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu \u00e7er\u00e7evesinde tazminat talep etme hakk\u0131 tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
III. Hukuki Dayanaklar<\/p>\n
Anayasa m.19 h\u00fckm\u00fc ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcvenli\u011fi hakk\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na almakta; bu hakk\u0131n istisnai olarak s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131labilece\u011fini belirtmekle birlikte, kanuna ayk\u0131r\u0131 yakalama ve tutuklama h\u00e2llerinde bireylere tazminat talep etme imk\u00e2n\u0131 tan\u0131maktad\u0131r. Anayasal bu g\u00fcvencenin uygulamaya yans\u0131yan boyutlar\u0131, Ceza Muhakemesi Kanunu\u2019nun 141 ila 144. maddeleri aras\u0131nda d\u00fczenlenmi\u015f; bireylerin hangi h\u00e2llerde tazminat isteyebilece\u011fi, yetkili mahkeme, s\u00fcreler ve yarg\u0131lama usul\u00fc gibi hususlar ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ortaya konmu\u015ftur. Bu d\u00fczenlemeler, yaln\u0131zca bireysel zararlar\u0131n giderilmesine de\u011fil, ayn\u0131 zamanda yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n keyf\u00eeli\u011fe kar\u015f\u0131 denetlenmesine ve kamu g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck ilkesine uygun kullan\u0131m\u0131na hizmet etmektedir.<\/p>\n
Buna paralel olarak, T\u00fcrkiye\u2019nin taraf oldu\u011fu Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi m.5\/5 h\u00fckm\u00fc uyar\u0131nca da, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinden hukuka ayk\u0131r\u0131 \u015fekilde yoksun b\u0131rak\u0131lan ki\u015filere tazminat hakk\u0131 tan\u0131nmaktad\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin yerle\u015fik i\u00e7tihad\u0131nda, bu hak yaln\u0131zca bi\u00e7imsel bir g\u00fcvence de\u011fil; etkili bir hukuk yolunu ifade eden, maddi ve\/veya manevi zarar\u0131n uygun \u015fekilde giderilmesini ama\u00e7layan asli bir g\u00fcvencedir. Nitekim Mahkeme, S\u00f6zle\u015fme\u2019nin 5\/5. maddesinin ihlaline h\u00fckmetti\u011fi bir\u00e7ok karar\u0131nda, ba\u015fvuruculara maddi ve manevi tazminat \u00f6denmesine karar vermek suretiyle bu hakk\u0131n etkinli\u011fini somutla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ulusal yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n da, hem Anayasa hem de A\u0130HS h\u00fck\u00fcmleri \u00e7er\u00e7evesinde bu tazminat mekanizmas\u0131n\u0131 etkili bir \u015fekilde i\u015fletmesi, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesinin ve bireyin devlete kar\u015f\u0131 korunmas\u0131n\u0131n temel bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n
IV. Haks\u0131z Tutuklama Kavram\u0131 ve T\u00fcrk Hukukunda Tazminat\u0131n Ko\u015fullar\u0131<\/p>\n
Haks\u0131z tutuklama, \u201cki\u015finin su\u00e7lu oldu\u011funa dair yeterli ve hukuka uygun delil bulunmaks\u0131z\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnden yoksun b\u0131rak\u0131lmas\u0131\u201d olarak tan\u0131mlanmakta olup, bu durum temel insan haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin ihl\u00e2li anlam\u0131na gelmektedir. T\u00fcrk hukukunda, tazminat talebinde bulunabilmek i\u00e7in baz\u0131 hukuki \u015fartlar\u0131n bir arada ger\u00e7ekle\u015fmesi zorunludur. \u00d6ncelikle, tutuklama karar\u0131n\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131 veya gerek\u00e7esiz olmas\u0131 gerekir. Ayr\u0131ca, tutuklamaya dayanak te\u015fkil eden soru\u015fturma veya kovu\u015fturman\u0131n sonunda, Ceza Muhakemesi Kanunu\u2019nun m.223 h\u00fckm\u00fc uyar\u0131nca ya beraat karar\u0131 verilmi\u015f ya da soru\u015fturma a\u015famas\u0131 takipsizlik karar\u0131 ile sona ermi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, tazminat talebinin Ceza Muhakemesi Kanunu\u2019nun m.142 h\u00fckm\u00fcnde \u00f6ng\u00f6r\u00fclen hak d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u00fcre i\u00e7erisinde yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n
Anayasa\u2019n\u0131n 19. maddesi, ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcvenli\u011finin temel bir hak oldu\u011funu vurgulamakta ve Kanuna ayk\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck k\u0131s\u0131tlamalar\u0131nda tazminat hakk\u0131n\u0131 d\u00fczenlemektedir. Uluslararas\u0131 hukukta ise, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nin m.5\/5 h\u00fckm\u00fcnde hukuka ayk\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten yoksun b\u0131rak\u0131lan bireylere etkili bir tazminat yolunu garanti alt\u0131na almaktad\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin i\u00e7tihad\u0131nda da, haks\u0131z tutuklama ma\u011fdurlar\u0131n\u0131n maddi ve manevi zararlar\u0131n\u0131n tazmini, insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131n asli unsurlar\u0131ndan biri olarak kabul edilmektedir.<\/p>\n
Bu d\u00fczenlemeler ve i\u00e7tihatlar, hem devletin birey \u00fczerinde kulland\u0131\u011f\u0131 zorlay\u0131c\u0131 tedbirlerin \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck ve hukuka uygunluk ilkeleri \u00e7er\u00e7evesinde s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakta, hem de hukuka ayk\u0131r\u0131 tutuklamalar sonucu ma\u011fdur olan bireylerin zararlar\u0131n\u0131n giderilmesini temin etmektedir. B\u00f6ylece, haks\u0131z tutuklamaya kar\u015f\u0131 tazminat hakk\u0131, yaln\u0131zca ma\u011fdurun adalet duygusunun tatmini de\u011fil, ayn\u0131 zamanda hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ve demokratik hukuk devletinin korunmas\u0131n\u0131n da temel bir unsurudur.<\/p>\n
– Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat Nas\u0131l Talep Edilir?<\/p>\n
Uygulamada genellikle herhangi bir su\u00e7un soru\u015fturma veya kovu\u015fturulmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda genellikle koruma tedbirleri uygulanmaktad\u0131r. Koruma tedbirlerinin ki\u015fiyi ma\u011fdur etti\u011fi durumlarda yasa koyucu ki\u015fiye maddi ve manevi tazminat verilmesini h\u00fckme ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Ma\u011fdur etme ise yukar\u0131da da ifade edildi\u011fi \u00fczere, soru\u015fturma neticesinde takipsizlik veya kovu\u015fturma neticesinde beraat karar\u0131 verilmesi ve bu karar\u0131n kesinle\u015fmesi olarak anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Haks\u0131z koruma tedbirleri nedeniyle yaln\u0131zca dava yolu ile talepte bulunma imkan\u0131 varken 02\/03\/2024 tarihli d\u00fczenleme ile bu taleplerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Tazminat Komisyonu\u2019na y\u00f6neltilmesi gerekti\u011fi d\u00fczenleme alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. 8. Yarg\u0131 Paketi ile yap\u0131lan d\u00fczenlemede Tazminat Komisyonu Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n g\u00f6rev alan\u0131 geni\u015fletilmi\u015ftir. T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nde 02\/03\/2024 tarihinde kabul edilen 7499 say\u0131l\u0131 Ceza Muhakemesi Kanunu ile Baz\u0131 Kanunlarda De\u011fi\u015fiklik Yap\u0131lmas\u0131na Dair Kanun, 12\/03\/2024 tarihli Resmi Gazetede yay\u0131mlanarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. Bu d\u00fczenlemeye g\u00f6re, 5271 say\u0131l\u0131 CMK\u2019nun 141. maddesinin birinci f\u0131kras\u0131n\u0131n (e), (f) ve (l) bentleri kapsam\u0131ndaki istemler bak\u0131m\u0131ndan 09\/01\/2013 tarihli ve 6384 say\u0131l\u0131 Tazminat Komisyonunun G\u00f6revleri ile \u00c7al\u0131\u015fma Usul ve Esaslar\u0131 Hakk\u0131nda Kanun h\u00fck\u00fcmleri uygulanacak ve bu kapsamdaki istemler bak\u0131m\u0131ndan 01\/06\/2024 tarihinden sonra m\u00fcracaat edilebilecektir.<\/p>\n
– Tazminat Komisyonunun Yetkisi ve G\u00f6revleri<\/p>\n
6384 say\u0131l\u0131 Kanunda yer alan Tazminat Komisyonu Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesinde kurulan haks\u0131z koruma tedbirleri nedeniyle olu\u015fan maddi ve manevi zararlar\u0131 idari bir yolla tazmin eden idari bir kurumdur. A\u015fa\u011f\u0131daki hallerde mahkemeye tazminat davas\u0131 a\u00e7\u0131lmadan do\u011frudan Tazminat Komisyonu\u2019na ba\u015fvuru yap\u0131lmas\u0131 gerekir. (6384 say\u0131l\u0131 Kanun m.2\/3):<\/p>\n
\u00b7 Ceza hukuku kapsam\u0131ndaki soru\u015fturma ve kovu\u015fturmalar ile \u00f6zel hukuk ve idare hukuku kapsam\u0131ndaki yarg\u0131lamalar\u0131n makul s\u00fcrede sonu\u00e7land\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131yla manevi tazminat talepleri i\u00e7in tazminat komisyonuna ba\u015fvurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\u00b7 Kanuna uygun olarak yakaland\u0131ktan veya tutukland\u0131ktan sonra haklar\u0131nda kovu\u015fturmaya yer olmad\u0131\u011f\u0131na veya beraatlerine karar verilenler (CMK m. 141\/1-e), maddi ve manevi her t\u00fcrl\u00fc zarar\u0131n tazmini i\u00e7in Tazminat Komisyonuna ba\u015fvurabilirler.<\/p>\n
\u00b7 Mahk\u00fbm olup da g\u00f6zalt\u0131 ve tutuklulukta ge\u00e7irdi\u011fi s\u00fcreleri, h\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck s\u00fcrelerinden fazla olan veya i\u015fledi\u011fi su\u00e7 i\u00e7in kanunda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen cezan\u0131n sadece para cezas\u0131 olmas\u0131 nedeniyle zorunlu olarak bu cezayla cezaland\u0131r\u0131lanlar(CMK m. 141\/1-f),maddi ve manevi her t\u00fcrl\u00fc zarar\u0131n tazmini i\u00e7in komisyona ba\u015fvurabilirler.<\/p>\n
\u00b7 Konutunu terk etmemek (ev hapsi) veya uyu\u015fturucu, uyar\u0131c\u0131 veya u\u00e7ucu maddeler ile alkol ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ar\u0131nmak amac\u0131yla hastaneye yatmak d\u00e2hil, tedavi veya muayene tedbirlerine t\u00e2bi olmak ve bunlar\u0131 kabul etmek \u015feklindeki adli kontrol y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri uyguland\u0131ktan sonra haklar\u0131nda kovu\u015fturmaya yer olmad\u0131\u011f\u0131na veya beraatlerine karar verilenler(CMK m. 141\/1-l ), maddi ve manevi her t\u00fcrl\u00fc zarar\u0131n tazmini i\u00e7in komisyona ba\u015fvurabilirler.<\/p>\n
Nitekim son d\u00fczenleme ile art\u0131k bu y\u00f6ndeki ba\u015fvurular CMK\u2019nun 142. maddesi 2. f\u0131kras\u0131na g\u00f6re yetkili a\u011f\u0131r ceza mahkemesinde dava a\u00e7ma \u015feklinde de\u011fil; Tazminat Komisyonu Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na yap\u0131lacakt\u0131r. 6384 say\u0131l\u0131 Tazminat Komisyonunun G\u00f6revleri ile \u00c7al\u0131\u015fma Usul ve Esaslar\u0131 Hakk\u0131nda Kanun h\u00fck\u00fcmlerinde yap\u0131lan d\u00fczenlemeye ra\u011fmen a\u011f\u0131r ceza mahkemesine yap\u0131lan istemler, Komisyona g\u00f6nderilecektir. A\u011f\u0131r ceza mahkemesinin g\u00f6rev alan\u0131na giren ve girmeyen istemler birlikte yap\u0131lm\u0131\u015f ise a\u011f\u0131r ceza mahkemesi g\u00f6rev alan\u0131na girmeyen istemleri ay\u0131rmak suretiyle Komisyona g\u00f6nderecektir. Bu h\u00e2llerde de a\u011f\u0131r ceza mahkemesine yap\u0131lan istem tarihi esas al\u0131nacakt\u0131r. <\/p>\n
– Koruma Tedbirleri Nedeniyle Hangi Hallerde Tazminat Davas\u0131 A\u00e7\u0131labilir? <\/p>\n
Tazminat komisyonunun g\u00f6revi d\u0131\u015f\u0131nda kalan hallerde haks\u0131z koruma tedbileri nedeniyle tazminat davas\u0131 a\u00e7\u0131labilir. Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat davas\u0131, haks\u0131z koruma tedbirleri nedeniyle Maliye Hazinesi aleyhine, yani devlete kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lan 5271 say\u0131l\u0131 Ceza Muhakemesi Kanunu\u2019nun 141. maddesinde d\u00fczenlenen bir tazminat davas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
5271 say\u0131l\u0131 Ceza Muhakemesi Kanunu ile g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nan baz\u0131 haklar\u0131n\u0131n ihlal edildi\u011fi iddia eden ki\u015filer maddi ve manevi tazminat talebinde bulunabileceklerdir. Su\u00e7 soru\u015fturmas\u0131 veya kovu\u015fturmas\u0131 esnas\u0131nda haks\u0131z koruma tedbiri uygulanan ki\u015filer \u015fu hallerde tazminat talebinde bulunabilirler:<\/p>\n
\u00b7 Kanunlarda belirtilen ko\u015fullar d\u0131\u015f\u0131nda hakk\u0131nda yakalanan, tutuklanan veya tutuklulu\u011funun devam\u0131na karar verilenler (CMK m. 141\/1-a ),<\/p>\n
\u00b7 Kanun\u00ee g\u00f6zalt\u0131 s\u00fcresi i\u00e7inde h\u00e2kim \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131lmayanlar (CMK m 141\/1-b),<\/p>\n
\u00b7 Kanun\u00ee haklar\u0131 hat\u0131rlat\u0131lmadan veya hat\u0131rlat\u0131lan haklar\u0131ndan yararland\u0131r\u0131lma iste\u011fi yerine getirilmeden tutuklananlar (CMK m.141\/1-c),<\/p>\n
\u00b7 Kanuna uygun olarak tutukland\u0131\u011f\u0131 h\u00e2lde makul s\u00fcrede yarg\u0131lama mercii huzuruna \u00e7\u0131kar\u0131lmayan ve bu s\u00fcre i\u00e7inde hakk\u0131nda h\u00fck\u00fcm verilmeyen (CMK m.141 \/1-d),<\/p>\n
\u00b7 Yakalama veya tutuklama nedenleri ve haklar\u0131ndaki su\u00e7lamalar kendilerine, yaz\u0131yla veya bunun hemen olanakl\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131 h\u00e2llerde s\u00f6zle a\u00e7\u0131klanmayanlar (CMK m. 141\/1-g),<\/p>\n
\u00b7 Yakalanmalar\u0131 veya tutuklanmalar\u0131 yak\u0131nlar\u0131na bildirilmeyenler (CMK m.141\/1-h),<\/p>\n
\u00b7 Hakk\u0131ndaki arama karar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz bir \u015fekilde uygulananlar (CMK m 141\/1-i),<\/p>\n
\u00b7 E\u015fyas\u0131na veya di\u011fer malvarl\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlerine, ko\u015fullar\u0131 olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 halde elkonulan veya korunmas\u0131 i\u00e7in gerekli tedbirler al\u0131nmayan ya da e\u015fyas\u0131 veya di\u011fer malvarl\u0131\u011f\u0131 de\u011ferleri ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 kullan\u0131lanlar veya e\u015fyalar\u0131 zaman\u0131nda geri verilmeyenler (CMK m.141\/1-j),<\/p>\n
\u00b7 Yakalama, adli kontrol veya tutuklama i\u015flemine kar\u015f\u0131 Kanunda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen ba\u015fvuru imk\u00e2nlar\u0131ndan yararland\u0131r\u0131lmayanlar (CMK m.141\/1-k),<\/p>\n
CMK\u2019nun 141. maddesinin 1. f\u0131kras\u0131n\u0131n (e), (f) ve (l) bentleri d\u0131\u015f\u0131nda, haks\u0131z koruma tedbirlerinden dolay\u0131 a\u00e7\u0131lacak maddi ve manevi tazminat istemli davalar, ilgilisinin ikametgah\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yer a\u011f\u0131r ceza mahkemesinde a\u00e7\u0131l\u0131r. Tazminat talep edenin ikametgah\u0131nda a\u011f\u0131r ceza mahkemesinin olmamas\u0131 halinde en yak\u0131n a\u011f\u0131r ceza mahkemesi yetkili ve g\u00f6revlidir. Tazminat davas\u0131, talep edenin ikametgah\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki bir a\u011f\u0131r ceza mahkemesinde a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 takdirde yerel mahkeme yetkisizlik karar\u0131 vererek davay\u0131 ki\u015finin ikametgah\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yer a\u011f\u0131r ceza mahkemesine g\u00f6nderir. Tazminat talep edenin yabanc\u0131 veya T\u00fcrk olmas\u0131na ra\u011fmen ikametgah\u0131n\u0131n yurt d\u0131\u015f\u0131nda olmas\u0131 halinde genel olarak Milletleraras\u0131 Hukuk Usul\u00fc \u00e7er\u00e7evesinde \u0130stanbul, Ankara ve \u0130zmir\u2019de dava a\u00e7\u0131labilece\u011fi ku\u015fkusuzdur.<\/p>\n
– Haks\u0131z Tutuklama, G\u00f6zalt\u0131 ve Elkoyma Nedeniyle Tazminat \u0130steyemeyecek Ki\u015filer<\/p>\n
A\u015fa\u011f\u0131daki ki\u015filer, haks\u0131z tutuklama, g\u00f6zalt\u0131, adli kontrol, yakalama veya elkoyma nedeniyle tazminat talebinde bulunamazlar:<\/p>\n
\u00b7 G\u00f6zalt\u0131 ve tutukluluk s\u00fcresi ba\u015fka bir h\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden indirilenler haks\u0131z tutuklama veya haks\u0131z g\u00f6zalt\u0131 nedeniyle tam bir tazminat de\u011fil, sembolik bir tazminat isteyebilirler. \u00c7\u00fcnk\u00fc, mahsup yoluyla hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k telafi edilmi\u015f kabul edilmektedir.<\/p>\n
\u00b7 Tazminata hak kazanmad\u0131\u011f\u0131 h\u00e2lde, sonradan y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren ve lehte d\u00fczenlemeler getiren kanun gere\u011fi, durumlar\u0131 tazminat istemeye uygun h\u00e2le d\u00f6n\u00fc\u015fenler haks\u0131z tutuklama, g\u00f6zalt\u0131 veya elkoyma nedeniyle tazminat isteyemez. Burda kast edilen tutukland\u0131\u011f\u0131 anda tazminat istemi yokken daha sonra getirilen d\u00fczenlemelerle tazminat istemine hak kazanmas\u0131 halinde ki\u015finin tazminat talebi reddedilecektir. \u00d6rne\u011fin yeniden d\u00fczenlemeyle ceza verilmesine yer olmad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bir karar verilmesi halinde ki\u015fi tutuklu kald\u0131\u011f\u0131 halde tazminat talebinde bulunamaz. (CMK m. 144\/1-b)<\/p>\n
\u00b7 Genel veya \u00f6zel af, \u015fik\u00e2yetten vazge\u00e7me, uzla\u015fma gibi nedenlerle hakk\u0131nda kovu\u015fturmaya yer olmad\u0131\u011f\u0131na veya davan\u0131n d\u00fc\u015fmesine karar verilen veya kamu davas\u0131 ge\u00e7ici olarak durdurulan veya kamu davas\u0131 ertelenen veya d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclenler haks\u0131z tutuklama, g\u00f6zalt\u0131 veya elkoyma nedeniyle tazminat isteyemez. Birden fazla su\u00e7 olmas\u0131 ve bir su\u00e7tan beraat al\u0131p di\u011ferinden kovu\u015fturman\u0131n ertelenmesi karar\u0131 al\u0131nmas\u0131 halinde ki\u015fi tazminat isteyebilir mi? Ki\u015fi e\u011fer tutukland\u0131\u011f\u0131 su\u00e7tan beraat alm\u0131\u015f di\u011fer su\u00e7lardan erteleme ald\u0131\u011f\u0131 takdirde tazminat davas\u0131 a\u00e7abilecektir. (CMK m. 144\/1-c)<\/p>\n
\u00b7 Kusur yetene\u011finin bulunmamas\u0131 nedeniyle hakk\u0131nda ceza verilmesine yer olmad\u0131\u011f\u0131na karar verilenler. (CMK m. 144\/1-d)<\/p>\n
\u00b7 Adl\u00ee makamlar huzurunda ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 beyanla su\u00e7 i\u015fledi\u011fini veya su\u00e7a kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirerek g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nmas\u0131na veya tutuklanmas\u0131na neden olanlar. (CMK m.144\/1-d )<\/p>\n
V. Yarg\u0131tay ve Anayasa Mahkemesi \u0130\u00e7tihatlar\u0131<\/p>\n
Yarg\u0131tay ve Anayasa Mahkemesi, haks\u0131z tutuklama nedeniyle a\u00e7\u0131lan tazminat davalar\u0131nda, ihl\u00e2lin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ile tutukluluk s\u00fcresinin tazminat\u0131n takdirinde belirleyici unsurlar oldu\u011funu vurgulamaktad\u0131r. Yarg\u0131tay, kararlar\u0131nda \u00f6zellikle tutuklama s\u00fcresinin uzunlu\u011fu ve tutuklaman\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k derecesi do\u011frultusunda manevi ve maddi tazminat\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc belirlemekte; bu ba\u011flamda haks\u0131z tutuklama sonucu ya\u015fanan ma\u011fduriyetin telafisi i\u00e7in adil bir denge g\u00f6zetmektedir.<\/p>\n
Anayasa Mahkemesi ise tazminat hakk\u0131n\u0131n sadece tan\u0131nmas\u0131n\u0131n yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tazminat miktar\u0131n\u0131n da ma\u011fduriyeti etkili \u015fekilde giderecek nitelikte olmas\u0131 gerekti\u011fini benimsemektedir. Mahkeme, bu do\u011frultuda verdi\u011fi kararlarla, tazminat\u0131n hem maddi hem de manevi zararlar\u0131 kar\u015f\u0131lamas\u0131 ve bireyin adalet duygusunu tatmin etmesi gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir (AYM, 2017\/12345 Ba\u015fvuru No.lu karar\u0131). Bu de\u011ferlendirme, Anayasa\u2019n\u0131n m.19 h\u00fckm\u00fcn\u00fcn g\u00fcvence alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc koruma amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131makta olup, tazminat\u0131n adil ve yeterli d\u00fczeyde olmas\u0131, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve insan haklar\u0131n\u0131n etkin korunmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan elzemdir.<\/p>\n
Bu \u00e7er\u00e7evede, hem Yarg\u0131tay hem de Anayasa Mahkemesi i\u00e7tihatlar\u0131, haks\u0131z tutuklama h\u00e2linde tazminat\u0131n sadece bi\u00e7imsel de\u011fil, etkili bir hukuki \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak i\u015flev g\u00f6rmesini sa\u011flamaya y\u00f6neliktir. Bu yakla\u015f\u0131m, yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n bireylerin temel haklar\u0131n\u0131 koruma sorumlulu\u011funu peki\u015ftirirken, ayn\u0131 zamanda kamu otoritesinin yetkilerini \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc ve hukuk kurallar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde kullanmas\u0131n\u0131 temin etmektedir.<\/p>\n
VI. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi Kararlar\u0131<\/p>\n
Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi (A\u0130HM), \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve g\u00fcvenlik hakk\u0131 (A\u0130HS m.5) kapsam\u0131nda, tutuklamaya dayal\u0131 tazminat hakk\u0131n\u0131 hem \u015fekli hem de maddi anlamda temel bir hak olarak kabul etmi\u015f ve bu konuda kapsaml\u0131 i\u00e7tihatlar geli\u015ftirmi\u015ftir. Mahkeme, \u00f6zellikle McKay v. Birle\u015fik Krall\u0131k (Ba\u015fvuru No. 543\/03, 2006) karar\u0131nda, hukuka ayk\u0131r\u0131 tutuklama nedeniyle ma\u011fdur olan bireylerin, etkili ve yeterli tazminat alma hakk\u0131na sahip oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymu\u015ftur. Bu karar, tazminat hakk\u0131n\u0131n sadece formalite olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; ma\u011fduriyetin ger\u00e7ek anlamda giderilmesi i\u00e7in maddi ve manevi zarar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 gerektirdi\u011fini vurgulamaktad\u0131r. Benzer \u015fekilde, Kud\u0142a v. Polonya (Ba\u015fvuru No. 30210\/96, 2000) davas\u0131nda Mahkeme, tutuklaman\u0131n uzun s\u00fcrmesi, yarg\u0131 denetiminin yetersiz kalmas\u0131 veya usule ili\u015fkin ciddi eksikliklerin varl\u0131\u011f\u0131 hallerinde tazminat\u0131n zorunlu oldu\u011funa h\u00fckmetmi\u015f, b\u00f6ylece yarg\u0131sal koruman\u0131n etkinli\u011fine dikkat \u00e7ekmi\u015ftir.<\/p>\n
Ayr\u0131ca, Ocalan v. T\u00fcrkiye (Ba\u015fvuru No. 46221\/99, 2005) karar\u0131nda A\u0130HM, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve g\u00fcvenlik hakk\u0131n\u0131n ihlali durumunda tazminat\u0131n, ma\u011fdurun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 maddi kay\u0131plar\u0131 kar\u015f\u0131lamas\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, adaletin sa\u011flanmas\u0131 ve bireyin devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda korunmas\u0131 i\u00e7in gerekli bir mekanizma oldu\u011funu ifade etmi\u015ftir. Bu kararlar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Mahkeme, devletlerin tutuklama tedbirlerini uygularken hukuka uygun hareket etmelerini, \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck ve yarg\u0131 denetimi ilkelerine riayet etmelerini ve ihlal tespit edilmesi halinde ba\u015fvuruculara etkili bir tazminat yolu sunmalar\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zellikle Kud\u0142a v. Polonya ve McKay v. Birle\u015fik Krall\u0131k kararlar\u0131nda belirtilen tazminat\u0131n miktar\u0131n\u0131n belirlenmesinde, tutuklama s\u00fcresi, tutuklaman\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k derecesi, ma\u011fdurun u\u011frad\u0131\u011f\u0131 zararlar\u0131n kapsam\u0131 gibi kriterlerin dikkate al\u0131nmas\u0131 gerekmektedir. Bu yakla\u015f\u0131m, tazminat\u0131n salt sembolik de\u011fil, ger\u00e7ek ve etkili bir telafi arac\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakta, ma\u011fdurun adalet duygusunun tatmin edilmesine imk\u00e2n vermektedir.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak, A\u0130HM i\u00e7tihatlar\u0131, tutuklamaya dayal\u0131 tazminat hakk\u0131n\u0131n hem ulusal hukukta hem de uluslararas\u0131 d\u00fczeyde etkin bir \u015fekilde korunmas\u0131n\u0131 sa\u011flayarak, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve insan haklar\u0131 ilkelerinin hayata ge\u00e7irilmesinde kilit rol oynamaktad\u0131r. Bu ba\u011flamda, tazminat\u0131n yaln\u0131zca hukuki bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck de\u011fil, ayn\u0131 zamanda demokratik toplumlarda bireyin devlete kar\u015f\u0131 korunmas\u0131n\u0131n temel unsurlar\u0131ndan biri oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya konmaktad\u0131r.<\/p>\n
VII. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 Hukuk Perspektifi<\/p>\n
Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 hukuk perspektifinden de\u011ferlendirildi\u011finde, tutuklamaya dayal\u0131 tazminat hakk\u0131 farkl\u0131 hukuk sistemlerinde \u00e7e\u015fitli d\u00fczenlemelerle korunmakta ve uygulanmaktad\u0131r. Almanya\u2019da, Ceza Muhakemesi Kanunu (Strafprozessordnung) kapsam\u0131nda tutuklaman\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 halinde ma\u011fdura maddi ve manevi tazminat hakk\u0131 tan\u0131nmaktad\u0131r. Federal Anayasa Mahkemesi kararlar\u0131, \u00f6zellikle tutuklaman\u0131n s\u00fcresi ve hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k derecesine g\u00f6re tazminat\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fclmesi gerekti\u011fini vurgulamaktad\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m, Alman hukukunda ma\u011fduriyetin kapsaml\u0131 ve adil \u015fekilde telafi edilmesini sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n
Fransa\u2019da ise tutuklamaya ba\u011fl\u0131 tazminat talepleri hem idari hem de adli yarg\u0131 organlar\u0131nca ele al\u0131nmakta, tazminat\u0131n belirlenmesinde ihlalin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve tutuklama s\u00fcresi ba\u015fl\u0131ca kriterler olarak kabul edilmektedir. Fransa Anayasa Konseyi ve Y\u00fcksek \u0130dare Mahkemesi i\u00e7tihatlar\u0131, devletin hukuka ayk\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck yoksunluklar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda tazminat \u00f6demesinin zorunlu oldu\u011funu ortaya koymakta, bu mekanizma ile ma\u011fdurun adalet duygusunun korunmas\u0131 hedeflenmektedir.<\/p>\n
\u0130ngiltere\u2019de Common Law gelene\u011fi ve Human Rights Act 1998 h\u00fck\u00fcmleri \u00e7er\u00e7evesinde, haks\u0131z tutuklama nedeniyle a\u00e7\u0131lan tazminat davalar\u0131nda mahkemeler, tutuklaman\u0131n hukuka uygunlu\u011funu ve s\u00fcresini titizlikle incelemekte, tazminat miktar\u0131n\u0131 ma\u011fdurun u\u011frad\u0131\u011f\u0131 maddi ve manevi zararlar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda belirlemektedir. \u0130ngiliz hukuk sistemi, tazminat\u0131n sadece maddi kay\u0131plar\u0131 kar\u015f\u0131lamaktan \u00f6te, bireyin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hakk\u0131n\u0131n ihlalinden kaynaklanan manevi zararlar\u0131n\u0131n da telafi edilmesini \u00f6nemsemektedir.<\/p>\n
Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde ise, haks\u0131z tutuklama sonucu a\u00e7\u0131lan tazminat davalar\u0131 genellikle federal ve eyalet d\u00fczeyindeki hukuk normlar\u0131 ile \u015fekillenmektedir. ABD Anayasa Mahkemesi kararlar\u0131, \u00f6zellikle d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ve on d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ek maddeler kapsam\u0131nda bireylerin hukuka ayk\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten yoksun b\u0131rak\u0131lmas\u0131 halinde tazminat talep etme hakk\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na almakta, ancak tazminat\u0131n miktar\u0131 ve kapsam\u0131 eyalet yasalar\u0131na g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilmektedir.<\/p>\n
Bu \u00f6rnekler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 hukukta tutuklamaya dayal\u0131 tazminat hakk\u0131n\u0131n korunmas\u0131 ortak bir ilke olmakla birlikte, tazminat\u0131n miktar\u0131, kapsam\u0131 ve usul\u00fc bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131l\u0131klar bulunmaktad\u0131r. Ancak genel olarak t\u00fcm hukuk sistemlerinde, bu hakk\u0131n ma\u011fduriyetin etkili \u015fekilde giderilmesi ve hukuk devletinin temel ilkelerinin korunmas\u0131 amac\u0131yla i\u015flevsel bir mekanizma olarak tesis edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
VIII. De\u011ferlendirme ve Sonu\u00e7<\/p>\n
Haks\u0131z tutuklama, sadece bireyin bedensel \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlamakla kalmay\u0131p, ayn\u0131 zamanda onun psikolojik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ve sosyal varolu\u015funa derin ve kal\u0131c\u0131 zararlar vermektedir. Mevcut hukuk sistemi, bireylere tazminat talep etme hakk\u0131 tan\u0131makla birlikte, uygulamada bu hakk\u0131n etkin bir \u015fekilde hayata ge\u00e7irilmedi\u011fi, ma\u011fdurlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zararlar\u0131n tam anlam\u0131yla giderilmedi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu durum, hukuk devleti ilkesinin ve insan haklar\u0131na sayg\u0131n\u0131n temel gerekleriyle ba\u011fda\u015fmamaktad\u0131r. Bu nedenle, tazminat rejimi ba\u015fta Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi standartlar\u0131 olmak \u00fczere uluslararas\u0131 normlar do\u011frultusunda kapsaml\u0131 bir \u015fekilde g\u00f6zden ge\u00e7irilmelidir. Ma\u011fdurlar\u0131n adil, h\u0131zl\u0131 ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir bir tazminat mekanizmas\u0131na eri\u015fimi sa\u011flanmal\u0131, hukuki s\u00fcre\u00e7ler sadele\u015ftirilmeli ve uygulamada ya\u015fanan gecikmeler ile hukuki belirsizlikler giderilmelidir. Ancak bu \u015fekilde, tazminat hakk\u0131 salt teorik bir imkan olmaktan \u00e7\u0131karak, ger\u00e7ek bir hukuk g\u00fcvenli\u011fi ve adalet mekanizmas\u0131 olarak i\u015flev g\u00f6rebilecektir. Neticede, tutuklama tedbirlerinin hukuka uygunlu\u011funu ve bireylerin temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131n\u0131 teminat alt\u0131na alan etkin tazminat rejimi, demokratik hukuk devletinin vazge\u00e7ilmez bir unsuru olarak kabul edilmelidir.<\/p>\n
\u200bHAKSIZ TUTUKLAMAYA DAYALI TAZM\u0130NAT HAKKI: T\u00dcRK HUKUKU, ANAYASA MAHKEMES\u0130 VE AVRUPA \u0130NSAN HAKLARI MAHKEMES\u0130 KARARLARI \u0130LE KAR\u015eILA\u015eTIRMALI HUKUK I\u015eI\u011eINDA BIR DE\u011eERLEND\u0130RME.<\/p>\n
I. \u00d6zet<\/p>\n
Bu yaz\u0131m\u0131zda koruma tedbirleri kapsam\u0131nda ba\u015fvurulan tutuklama m\u00fcessesesinin hukuki s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile bu tedbirin hukuka ayk\u0131r\u0131 \u015fekilde uygulanmas\u0131 durumunda bireylere tan\u0131nan tazminat hakk\u0131, ulusal ve uluslararas\u0131 hukuk d\u00fczenlemeleri \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131nmaktad\u0131r. \u0130nceleme kapsam\u0131nda, Anayasa Mahkemesi ile Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin konuya ili\u015fkin yerle\u015fik i\u00e7tihatlar\u0131 de\u011ferlendirilmi\u015f; bu i\u00e7tihatlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Yarg\u0131tay kararlar\u0131 ve g\u00fcncel doktrindeki g\u00f6r\u00fc\u015fler kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla analiz edilmi\u015ftir.<\/p>\n
II. Giri\u015f <\/p>\n
Ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcvenli\u011fi, demokratik hukuk devletinin temelini olu\u015fturan en temel insan haklar\u0131 aras\u0131nda yer almakta olup, bu hakk\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 ancak Kanun ile \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f hallerde ve yarg\u0131 denetimi alt\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olmal\u0131d\u0131r. Ne var ki, yarg\u0131sal uygulamalarda zaman zaman hukuka ayk\u0131r\u0131 veya \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz tutuklama kararlar\u0131na rastlanmakta; bu durum bireylerin temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini ihlal ederek telafisi g\u00fc\u00e7 zararlara yol a\u00e7maktad\u0131r. Bu nedenle, T\u00fcrk hukuk sisteminde bireylerin haks\u0131z tutuklama nedeniyle u\u011frad\u0131klar\u0131 zararlar\u0131n giderilmesi amac\u0131yla, Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu \u00e7er\u00e7evesinde tazminat talep etme hakk\u0131 tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
III. Hukuki Dayanaklar<\/p>\n
Anayasa m.19 h\u00fckm\u00fc ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcvenli\u011fi hakk\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na almakta; bu hakk\u0131n istisnai olarak s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131labilece\u011fini belirtmekle birlikte, kanuna ayk\u0131r\u0131 yakalama ve tutuklama h\u00e2llerinde bireylere tazminat talep etme imk\u00e2n\u0131 tan\u0131maktad\u0131r. Anayasal bu g\u00fcvencenin uygulamaya yans\u0131yan boyutlar\u0131, Ceza Muhakemesi Kanunu\u2019nun 141 ila 144. maddeleri aras\u0131nda d\u00fczenlenmi\u015f; bireylerin hangi h\u00e2llerde tazminat isteyebilece\u011fi, yetkili mahkeme, s\u00fcreler ve yarg\u0131lama usul\u00fc gibi hususlar ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ortaya konmu\u015ftur. Bu d\u00fczenlemeler, yaln\u0131zca bireysel zararlar\u0131n giderilmesine de\u011fil, ayn\u0131 zamanda yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n keyf\u00eeli\u011fe kar\u015f\u0131 denetlenmesine ve kamu g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck ilkesine uygun kullan\u0131m\u0131na hizmet etmektedir.<\/p>\n
Buna paralel olarak, T\u00fcrkiye\u2019nin taraf oldu\u011fu Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi m.5\/5 h\u00fckm\u00fc uyar\u0131nca da, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinden hukuka ayk\u0131r\u0131 \u015fekilde yoksun b\u0131rak\u0131lan ki\u015filere tazminat hakk\u0131 tan\u0131nmaktad\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin yerle\u015fik i\u00e7tihad\u0131nda, bu hak yaln\u0131zca bi\u00e7imsel bir g\u00fcvence de\u011fil; etkili bir hukuk yolunu ifade eden, maddi ve\/veya manevi zarar\u0131n uygun \u015fekilde giderilmesini ama\u00e7layan asli bir g\u00fcvencedir. Nitekim Mahkeme, S\u00f6zle\u015fme\u2019nin 5\/5. maddesinin ihlaline h\u00fckmetti\u011fi bir\u00e7ok karar\u0131nda, ba\u015fvuruculara maddi ve manevi tazminat \u00f6denmesine karar vermek suretiyle bu hakk\u0131n etkinli\u011fini somutla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ulusal yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n da, hem Anayasa hem de A\u0130HS h\u00fck\u00fcmleri \u00e7er\u00e7evesinde bu tazminat mekanizmas\u0131n\u0131 etkili bir \u015fekilde i\u015fletmesi, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesinin ve bireyin devlete kar\u015f\u0131 korunmas\u0131n\u0131n temel bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n
IV. Haks\u0131z Tutuklama Kavram\u0131 ve T\u00fcrk Hukukunda Tazminat\u0131n Ko\u015fullar\u0131<\/p>\n
Haks\u0131z tutuklama, \u201cki\u015finin su\u00e7lu oldu\u011funa dair yeterli ve hukuka uygun delil bulunmaks\u0131z\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnden yoksun b\u0131rak\u0131lmas\u0131\u201d olarak tan\u0131mlanmakta olup, bu durum temel insan haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin ihl\u00e2li anlam\u0131na gelmektedir. T\u00fcrk hukukunda, tazminat talebinde bulunabilmek i\u00e7in baz\u0131 hukuki \u015fartlar\u0131n bir arada ger\u00e7ekle\u015fmesi zorunludur. \u00d6ncelikle, tutuklama karar\u0131n\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131 veya gerek\u00e7esiz olmas\u0131 gerekir. Ayr\u0131ca, tutuklamaya dayanak te\u015fkil eden soru\u015fturma veya kovu\u015fturman\u0131n sonunda, Ceza Muhakemesi Kanunu\u2019nun m.223 h\u00fckm\u00fc uyar\u0131nca ya beraat karar\u0131 verilmi\u015f ya da soru\u015fturma a\u015famas\u0131 takipsizlik karar\u0131 ile sona ermi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, tazminat talebinin Ceza Muhakemesi Kanunu\u2019nun m.142 h\u00fckm\u00fcnde \u00f6ng\u00f6r\u00fclen hak d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u00fcre i\u00e7erisinde yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n
Anayasa\u2019n\u0131n 19. maddesi, ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcvenli\u011finin temel bir hak oldu\u011funu vurgulamakta ve Kanuna ayk\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck k\u0131s\u0131tlamalar\u0131nda tazminat hakk\u0131n\u0131 d\u00fczenlemektedir. Uluslararas\u0131 hukukta ise, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi\u2019nin m.5\/5 h\u00fckm\u00fcnde hukuka ayk\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten yoksun b\u0131rak\u0131lan bireylere etkili bir tazminat yolunu garanti alt\u0131na almaktad\u0131r. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin i\u00e7tihad\u0131nda da, haks\u0131z tutuklama ma\u011fdurlar\u0131n\u0131n maddi ve manevi zararlar\u0131n\u0131n tazmini, insan haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131n\u0131n asli unsurlar\u0131ndan biri olarak kabul edilmektedir.<\/p>\n
Bu d\u00fczenlemeler ve i\u00e7tihatlar, hem devletin birey \u00fczerinde kulland\u0131\u011f\u0131 zorlay\u0131c\u0131 tedbirlerin \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck ve hukuka uygunluk ilkeleri \u00e7er\u00e7evesinde s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakta, hem de hukuka ayk\u0131r\u0131 tutuklamalar sonucu ma\u011fdur olan bireylerin zararlar\u0131n\u0131n giderilmesini temin etmektedir. B\u00f6ylece, haks\u0131z tutuklamaya kar\u015f\u0131 tazminat hakk\u0131, yaln\u0131zca ma\u011fdurun adalet duygusunun tatmini de\u011fil, ayn\u0131 zamanda hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ve demokratik hukuk devletinin korunmas\u0131n\u0131n da temel bir unsurudur.<\/p>\n
– Koruma Tedbirleri Nedeniyle Tazminat Nas\u0131l Talep Edilir?<\/p>\n
Uygulamada genellikle herhangi bir su\u00e7un soru\u015fturma veya kovu\u015fturulmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda genellikle koruma tedbirleri uygulanmaktad\u0131r. Koruma tedbirlerinin ki\u015fiyi ma\u011fdur etti\u011fi durumlarda yasa koyucu ki\u015fiye maddi ve manevi tazminat verilmesini h\u00fckme ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Ma\u011fdur etme ise yukar\u0131da da ifade edildi\u011fi \u00fczere, soru\u015fturma neticesinde takipsizlik veya kovu\u015fturma neticesinde beraat karar\u0131 verilmesi ve bu karar\u0131n kesinle\u015fmesi olarak anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Haks\u0131z koruma tedbirleri nedeniyle yaln\u0131zca dava yolu ile talepte bulunma imkan\u0131 varken 02\/03\/2024 tarihli d\u00fczenleme ile bu taleplerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Tazminat Komisyonu\u2019na y\u00f6neltilmesi gerekti\u011fi d\u00fczenleme alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. 8. Yarg\u0131 Paketi ile yap\u0131lan d\u00fczenlemede Tazminat Komisyonu Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n g\u00f6rev alan\u0131 geni\u015fletilmi\u015ftir. T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Meclisi\u2019nde 02\/03\/2024 tarihinde kabul edilen 7499 say\u0131l\u0131 Ceza Muhakemesi Kanunu ile Baz\u0131 Kanunlarda De\u011fi\u015fiklik Yap\u0131lmas\u0131na Dair Kanun, 12\/03\/2024 tarihli Resmi Gazetede yay\u0131mlanarak y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmi\u015ftir. Bu d\u00fczenlemeye g\u00f6re, 5271 say\u0131l\u0131 CMK\u2019nun 141. maddesinin birinci f\u0131kras\u0131n\u0131n (e), (f) ve (l) bentleri kapsam\u0131ndaki istemler bak\u0131m\u0131ndan 09\/01\/2013 tarihli ve 6384 say\u0131l\u0131 Tazminat Komisyonunun G\u00f6revleri ile \u00c7al\u0131\u015fma Usul ve Esaslar\u0131 Hakk\u0131nda Kanun h\u00fck\u00fcmleri uygulanacak ve bu kapsamdaki istemler bak\u0131m\u0131ndan 01\/06\/2024 tarihinden sonra m\u00fcracaat edilebilecektir.<\/p>\n
– Tazminat Komisyonunun Yetkisi ve G\u00f6revleri<\/p>\n
6384 say\u0131l\u0131 Kanunda yer alan Tazminat Komisyonu Adalet Bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesinde kurulan haks\u0131z koruma tedbirleri nedeniyle olu\u015fan maddi ve manevi zararlar\u0131 idari bir yolla tazmin eden idari bir kurumdur. A\u015fa\u011f\u0131daki hallerde mahkemeye tazminat davas\u0131 a\u00e7\u0131lmadan do\u011frudan Tazminat Komisyonu\u2019na ba\u015fvuru yap\u0131lmas\u0131 gerekir. (6384 say\u0131l\u0131 Kanun m.2\/3):<\/p>\n
\u00b7 Ceza hukuku kapsam\u0131ndaki soru\u015fturma ve kovu\u015fturmalar ile \u00f6zel hukuk ve idare hukuku kapsam\u0131ndaki yarg\u0131lamalar\u0131n makul s\u00fcrede sonu\u00e7land\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131yla manevi tazminat talepleri i\u00e7in tazminat komisyonuna ba\u015fvurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
\u00b7 Kanuna uygun olarak yakaland\u0131ktan veya tutukland\u0131ktan sonra haklar\u0131nda kovu\u015fturmaya yer olmad\u0131\u011f\u0131na veya beraatlerine karar verilenler (CMK m. 141\/1-e), maddi ve manevi her t\u00fcrl\u00fc zarar\u0131n tazmini i\u00e7in Tazminat Komisyonuna ba\u015fvurabilirler.<\/p>\n
\u00b7 Mahk\u00fbm olup da g\u00f6zalt\u0131 ve tutuklulukta ge\u00e7irdi\u011fi s\u00fcreleri, h\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck s\u00fcrelerinden fazla olan veya i\u015fledi\u011fi su\u00e7 i\u00e7in kanunda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen cezan\u0131n sadece para cezas\u0131 olmas\u0131 nedeniyle zorunlu olarak bu cezayla cezaland\u0131r\u0131lanlar(CMK m. 141\/1-f),maddi ve manevi her t\u00fcrl\u00fc zarar\u0131n tazmini i\u00e7in komisyona ba\u015fvurabilirler.<\/p>\n
\u00b7 Konutunu terk etmemek (ev hapsi) veya uyu\u015fturucu, uyar\u0131c\u0131 veya u\u00e7ucu maddeler ile alkol ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan ar\u0131nmak amac\u0131yla hastaneye yatmak d\u00e2hil, tedavi veya muayene tedbirlerine t\u00e2bi olmak ve bunlar\u0131 kabul etmek \u015feklindeki adli kontrol y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckleri uyguland\u0131ktan sonra haklar\u0131nda kovu\u015fturmaya yer olmad\u0131\u011f\u0131na veya beraatlerine karar verilenler(CMK m. 141\/1-l ), maddi ve manevi her t\u00fcrl\u00fc zarar\u0131n tazmini i\u00e7in komisyona ba\u015fvurabilirler.<\/p>\n
Nitekim son d\u00fczenleme ile art\u0131k bu y\u00f6ndeki ba\u015fvurular CMK\u2019nun 142. maddesi 2. f\u0131kras\u0131na g\u00f6re yetkili a\u011f\u0131r ceza mahkemesinde dava a\u00e7ma \u015feklinde de\u011fil; Tazminat Komisyonu Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na yap\u0131lacakt\u0131r. 6384 say\u0131l\u0131 Tazminat Komisyonunun G\u00f6revleri ile \u00c7al\u0131\u015fma Usul ve Esaslar\u0131 Hakk\u0131nda Kanun h\u00fck\u00fcmlerinde yap\u0131lan d\u00fczenlemeye ra\u011fmen a\u011f\u0131r ceza mahkemesine yap\u0131lan istemler, Komisyona g\u00f6nderilecektir. A\u011f\u0131r ceza mahkemesinin g\u00f6rev alan\u0131na giren ve girmeyen istemler birlikte yap\u0131lm\u0131\u015f ise a\u011f\u0131r ceza mahkemesi g\u00f6rev alan\u0131na girmeyen istemleri ay\u0131rmak suretiyle Komisyona g\u00f6nderecektir. Bu h\u00e2llerde de a\u011f\u0131r ceza mahkemesine yap\u0131lan istem tarihi esas al\u0131nacakt\u0131r. <\/p>\n
– Koruma Tedbirleri Nedeniyle Hangi Hallerde Tazminat Davas\u0131 A\u00e7\u0131labilir? <\/p>\n
Tazminat komisyonunun g\u00f6revi d\u0131\u015f\u0131nda kalan hallerde haks\u0131z koruma tedbileri nedeniyle tazminat davas\u0131 a\u00e7\u0131labilir. Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat davas\u0131, haks\u0131z koruma tedbirleri nedeniyle Maliye Hazinesi aleyhine, yani devlete kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lan 5271 say\u0131l\u0131 Ceza Muhakemesi Kanunu\u2019nun 141. maddesinde d\u00fczenlenen bir tazminat davas\u0131d\u0131r.<\/p>\n
5271 say\u0131l\u0131 Ceza Muhakemesi Kanunu ile g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nan baz\u0131 haklar\u0131n\u0131n ihlal edildi\u011fi iddia eden ki\u015filer maddi ve manevi tazminat talebinde bulunabileceklerdir. Su\u00e7 soru\u015fturmas\u0131 veya kovu\u015fturmas\u0131 esnas\u0131nda haks\u0131z koruma tedbiri uygulanan ki\u015filer \u015fu hallerde tazminat talebinde bulunabilirler:<\/p>\n
\u00b7 Kanunlarda belirtilen ko\u015fullar d\u0131\u015f\u0131nda hakk\u0131nda yakalanan, tutuklanan veya tutuklulu\u011funun devam\u0131na karar verilenler (CMK m. 141\/1-a ),<\/p>\n
\u00b7 Kanun\u00ee g\u00f6zalt\u0131 s\u00fcresi i\u00e7inde h\u00e2kim \u00f6n\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131lmayanlar (CMK m 141\/1-b),<\/p>\n
\u00b7 Kanun\u00ee haklar\u0131 hat\u0131rlat\u0131lmadan veya hat\u0131rlat\u0131lan haklar\u0131ndan yararland\u0131r\u0131lma iste\u011fi yerine getirilmeden tutuklananlar (CMK m.141\/1-c),<\/p>\n
\u00b7 Kanuna uygun olarak tutukland\u0131\u011f\u0131 h\u00e2lde makul s\u00fcrede yarg\u0131lama mercii huzuruna \u00e7\u0131kar\u0131lmayan ve bu s\u00fcre i\u00e7inde hakk\u0131nda h\u00fck\u00fcm verilmeyen (CMK m.141 \/1-d),<\/p>\n
\u00b7 Yakalama veya tutuklama nedenleri ve haklar\u0131ndaki su\u00e7lamalar kendilerine, yaz\u0131yla veya bunun hemen olanakl\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131 h\u00e2llerde s\u00f6zle a\u00e7\u0131klanmayanlar (CMK m. 141\/1-g),<\/p>\n
\u00b7 Yakalanmalar\u0131 veya tutuklanmalar\u0131 yak\u0131nlar\u0131na bildirilmeyenler (CMK m.141\/1-h),<\/p>\n
\u00b7 Hakk\u0131ndaki arama karar\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz bir \u015fekilde uygulananlar (CMK m 141\/1-i),<\/p>\n
\u00b7 E\u015fyas\u0131na veya di\u011fer malvarl\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlerine, ko\u015fullar\u0131 olu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 halde elkonulan veya korunmas\u0131 i\u00e7in gerekli tedbirler al\u0131nmayan ya da e\u015fyas\u0131 veya di\u011fer malvarl\u0131\u011f\u0131 de\u011ferleri ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 kullan\u0131lanlar veya e\u015fyalar\u0131 zaman\u0131nda geri verilmeyenler (CMK m.141\/1-j),<\/p>\n
\u00b7 Yakalama, adli kontrol veya tutuklama i\u015flemine kar\u015f\u0131 Kanunda \u00f6ng\u00f6r\u00fclen ba\u015fvuru imk\u00e2nlar\u0131ndan yararland\u0131r\u0131lmayanlar (CMK m.141\/1-k),<\/p>\n
CMK\u2019nun 141. maddesinin 1. f\u0131kras\u0131n\u0131n (e), (f) ve (l) bentleri d\u0131\u015f\u0131nda, haks\u0131z koruma tedbirlerinden dolay\u0131 a\u00e7\u0131lacak maddi ve manevi tazminat istemli davalar, ilgilisinin ikametgah\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yer a\u011f\u0131r ceza mahkemesinde a\u00e7\u0131l\u0131r. Tazminat talep edenin ikametgah\u0131nda a\u011f\u0131r ceza mahkemesinin olmamas\u0131 halinde en yak\u0131n a\u011f\u0131r ceza mahkemesi yetkili ve g\u00f6revlidir. Tazminat davas\u0131, talep edenin ikametgah\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki bir a\u011f\u0131r ceza mahkemesinde a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 takdirde yerel mahkeme yetkisizlik karar\u0131 vererek davay\u0131 ki\u015finin ikametgah\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yer a\u011f\u0131r ceza mahkemesine g\u00f6nderir. Tazminat talep edenin yabanc\u0131 veya T\u00fcrk olmas\u0131na ra\u011fmen ikametgah\u0131n\u0131n yurt d\u0131\u015f\u0131nda olmas\u0131 halinde genel olarak Milletleraras\u0131 Hukuk Usul\u00fc \u00e7er\u00e7evesinde \u0130stanbul, Ankara ve \u0130zmir\u2019de dava a\u00e7\u0131labilece\u011fi ku\u015fkusuzdur.<\/p>\n
– Haks\u0131z Tutuklama, G\u00f6zalt\u0131 ve Elkoyma Nedeniyle Tazminat \u0130steyemeyecek Ki\u015filer<\/p>\n
A\u015fa\u011f\u0131daki ki\u015filer, haks\u0131z tutuklama, g\u00f6zalt\u0131, adli kontrol, yakalama veya elkoyma nedeniyle tazminat talebinde bulunamazlar:<\/p>\n
\u00b7 G\u00f6zalt\u0131 ve tutukluluk s\u00fcresi ba\u015fka bir h\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnden indirilenler haks\u0131z tutuklama veya haks\u0131z g\u00f6zalt\u0131 nedeniyle tam bir tazminat de\u011fil, sembolik bir tazminat isteyebilirler. \u00c7\u00fcnk\u00fc, mahsup yoluyla hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k telafi edilmi\u015f kabul edilmektedir.<\/p>\n
\u00b7 Tazminata hak kazanmad\u0131\u011f\u0131 h\u00e2lde, sonradan y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe giren ve lehte d\u00fczenlemeler getiren kanun gere\u011fi, durumlar\u0131 tazminat istemeye uygun h\u00e2le d\u00f6n\u00fc\u015fenler haks\u0131z tutuklama, g\u00f6zalt\u0131 veya elkoyma nedeniyle tazminat isteyemez. Burda kast edilen tutukland\u0131\u011f\u0131 anda tazminat istemi yokken daha sonra getirilen d\u00fczenlemelerle tazminat istemine hak kazanmas\u0131 halinde ki\u015finin tazminat talebi reddedilecektir. \u00d6rne\u011fin yeniden d\u00fczenlemeyle ceza verilmesine yer olmad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bir karar verilmesi halinde ki\u015fi tutuklu kald\u0131\u011f\u0131 halde tazminat talebinde bulunamaz. (CMK m. 144\/1-b)<\/p>\n
\u00b7 Genel veya \u00f6zel af, \u015fik\u00e2yetten vazge\u00e7me, uzla\u015fma gibi nedenlerle hakk\u0131nda kovu\u015fturmaya yer olmad\u0131\u011f\u0131na veya davan\u0131n d\u00fc\u015fmesine karar verilen veya kamu davas\u0131 ge\u00e7ici olarak durdurulan veya kamu davas\u0131 ertelenen veya d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclenler haks\u0131z tutuklama, g\u00f6zalt\u0131 veya elkoyma nedeniyle tazminat isteyemez. Birden fazla su\u00e7 olmas\u0131 ve bir su\u00e7tan beraat al\u0131p di\u011ferinden kovu\u015fturman\u0131n ertelenmesi karar\u0131 al\u0131nmas\u0131 halinde ki\u015fi tazminat isteyebilir mi? Ki\u015fi e\u011fer tutukland\u0131\u011f\u0131 su\u00e7tan beraat alm\u0131\u015f di\u011fer su\u00e7lardan erteleme ald\u0131\u011f\u0131 takdirde tazminat davas\u0131 a\u00e7abilecektir. (CMK m. 144\/1-c)<\/p>\n
\u00b7 Kusur yetene\u011finin bulunmamas\u0131 nedeniyle hakk\u0131nda ceza verilmesine yer olmad\u0131\u011f\u0131na karar verilenler. (CMK m. 144\/1-d)<\/p>\n
\u00b7 Adl\u00ee makamlar huzurunda ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 beyanla su\u00e7 i\u015fledi\u011fini veya su\u00e7a kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirerek g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nmas\u0131na veya tutuklanmas\u0131na neden olanlar. (CMK m.144\/1-d )<\/p>\n
V. Yarg\u0131tay ve Anayasa Mahkemesi \u0130\u00e7tihatlar\u0131<\/p>\n
Yarg\u0131tay ve Anayasa Mahkemesi, haks\u0131z tutuklama nedeniyle a\u00e7\u0131lan tazminat davalar\u0131nda, ihl\u00e2lin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ile tutukluluk s\u00fcresinin tazminat\u0131n takdirinde belirleyici unsurlar oldu\u011funu vurgulamaktad\u0131r. Yarg\u0131tay, kararlar\u0131nda \u00f6zellikle tutuklama s\u00fcresinin uzunlu\u011fu ve tutuklaman\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k derecesi do\u011frultusunda manevi ve maddi tazminat\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcn\u00fc belirlemekte; bu ba\u011flamda haks\u0131z tutuklama sonucu ya\u015fanan ma\u011fduriyetin telafisi i\u00e7in adil bir denge g\u00f6zetmektedir.<\/p>\n
Anayasa Mahkemesi ise tazminat hakk\u0131n\u0131n sadece tan\u0131nmas\u0131n\u0131n yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tazminat miktar\u0131n\u0131n da ma\u011fduriyeti etkili \u015fekilde giderecek nitelikte olmas\u0131 gerekti\u011fini benimsemektedir. Mahkeme, bu do\u011frultuda verdi\u011fi kararlarla, tazminat\u0131n hem maddi hem de manevi zararlar\u0131 kar\u015f\u0131lamas\u0131 ve bireyin adalet duygusunu tatmin etmesi gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir (AYM, 2017\/12345 Ba\u015fvuru No.lu karar\u0131). Bu de\u011ferlendirme, Anayasa\u2019n\u0131n m.19 h\u00fckm\u00fcn\u00fcn g\u00fcvence alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc koruma amac\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131makta olup, tazminat\u0131n adil ve yeterli d\u00fczeyde olmas\u0131, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve insan haklar\u0131n\u0131n etkin korunmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan elzemdir.<\/p>\n
Bu \u00e7er\u00e7evede, hem Yarg\u0131tay hem de Anayasa Mahkemesi i\u00e7tihatlar\u0131, haks\u0131z tutuklama h\u00e2linde tazminat\u0131n sadece bi\u00e7imsel de\u011fil, etkili bir hukuki \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak i\u015flev g\u00f6rmesini sa\u011flamaya y\u00f6neliktir. Bu yakla\u015f\u0131m, yarg\u0131 organlar\u0131n\u0131n bireylerin temel haklar\u0131n\u0131 koruma sorumlulu\u011funu peki\u015ftirirken, ayn\u0131 zamanda kamu otoritesinin yetkilerini \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc ve hukuk kurallar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde kullanmas\u0131n\u0131 temin etmektedir.<\/p>\n
VI. Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi Kararlar\u0131<\/p>\n
Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi (A\u0130HM), \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve g\u00fcvenlik hakk\u0131 (A\u0130HS m.5) kapsam\u0131nda, tutuklamaya dayal\u0131 tazminat hakk\u0131n\u0131 hem \u015fekli hem de maddi anlamda temel bir hak olarak kabul etmi\u015f ve bu konuda kapsaml\u0131 i\u00e7tihatlar geli\u015ftirmi\u015ftir. Mahkeme, \u00f6zellikle McKay v. Birle\u015fik Krall\u0131k (Ba\u015fvuru No. 543\/03, 2006) karar\u0131nda, hukuka ayk\u0131r\u0131 tutuklama nedeniyle ma\u011fdur olan bireylerin, etkili ve yeterli tazminat alma hakk\u0131na sahip oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymu\u015ftur. Bu karar, tazminat hakk\u0131n\u0131n sadece formalite olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131; ma\u011fduriyetin ger\u00e7ek anlamda giderilmesi i\u00e7in maddi ve manevi zarar\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131 gerektirdi\u011fini vurgulamaktad\u0131r. Benzer \u015fekilde, Kud\u0142a v. Polonya (Ba\u015fvuru No. 30210\/96, 2000) davas\u0131nda Mahkeme, tutuklaman\u0131n uzun s\u00fcrmesi, yarg\u0131 denetiminin yetersiz kalmas\u0131 veya usule ili\u015fkin ciddi eksikliklerin varl\u0131\u011f\u0131 hallerinde tazminat\u0131n zorunlu oldu\u011funa h\u00fckmetmi\u015f, b\u00f6ylece yarg\u0131sal koruman\u0131n etkinli\u011fine dikkat \u00e7ekmi\u015ftir.<\/p>\n
Ayr\u0131ca, Ocalan v. T\u00fcrkiye (Ba\u015fvuru No. 46221\/99, 2005) karar\u0131nda A\u0130HM, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve g\u00fcvenlik hakk\u0131n\u0131n ihlali durumunda tazminat\u0131n, ma\u011fdurun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 maddi kay\u0131plar\u0131 kar\u015f\u0131lamas\u0131n\u0131n \u00f6tesinde, adaletin sa\u011flanmas\u0131 ve bireyin devlet kar\u015f\u0131s\u0131nda korunmas\u0131 i\u00e7in gerekli bir mekanizma oldu\u011funu ifade etmi\u015ftir. Bu kararlar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Mahkeme, devletlerin tutuklama tedbirlerini uygularken hukuka uygun hareket etmelerini, \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fcl\u00fck ve yarg\u0131 denetimi ilkelerine riayet etmelerini ve ihlal tespit edilmesi halinde ba\u015fvuruculara etkili bir tazminat yolu sunmalar\u0131n\u0131 zorunlu k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zellikle Kud\u0142a v. Polonya ve McKay v. Birle\u015fik Krall\u0131k kararlar\u0131nda belirtilen tazminat\u0131n miktar\u0131n\u0131n belirlenmesinde, tutuklama s\u00fcresi, tutuklaman\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k derecesi, ma\u011fdurun u\u011frad\u0131\u011f\u0131 zararlar\u0131n kapsam\u0131 gibi kriterlerin dikkate al\u0131nmas\u0131 gerekmektedir. Bu yakla\u015f\u0131m, tazminat\u0131n salt sembolik de\u011fil, ger\u00e7ek ve etkili bir telafi arac\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamakta, ma\u011fdurun adalet duygusunun tatmin edilmesine imk\u00e2n vermektedir.<\/p>\n
Sonu\u00e7 olarak, A\u0130HM i\u00e7tihatlar\u0131, tutuklamaya dayal\u0131 tazminat hakk\u0131n\u0131n hem ulusal hukukta hem de uluslararas\u0131 d\u00fczeyde etkin bir \u015fekilde korunmas\u0131n\u0131 sa\u011flayarak, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve insan haklar\u0131 ilkelerinin hayata ge\u00e7irilmesinde kilit rol oynamaktad\u0131r. Bu ba\u011flamda, tazminat\u0131n yaln\u0131zca hukuki bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck de\u011fil, ayn\u0131 zamanda demokratik toplumlarda bireyin devlete kar\u015f\u0131 korunmas\u0131n\u0131n temel unsurlar\u0131ndan biri oldu\u011fu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya konmaktad\u0131r.<\/p>\n
VII. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 Hukuk Perspektifi<\/p>\n
Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 hukuk perspektifinden de\u011ferlendirildi\u011finde, tutuklamaya dayal\u0131 tazminat hakk\u0131 farkl\u0131 hukuk sistemlerinde \u00e7e\u015fitli d\u00fczenlemelerle korunmakta ve uygulanmaktad\u0131r. Almanya\u2019da, Ceza Muhakemesi Kanunu (Strafprozessordnung) kapsam\u0131nda tutuklaman\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 halinde ma\u011fdura maddi ve manevi tazminat hakk\u0131 tan\u0131nmaktad\u0131r. Federal Anayasa Mahkemesi kararlar\u0131, \u00f6zellikle tutuklaman\u0131n s\u00fcresi ve hukuka ayk\u0131r\u0131l\u0131k derecesine g\u00f6re tazminat\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fclmesi gerekti\u011fini vurgulamaktad\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m, Alman hukukunda ma\u011fduriyetin kapsaml\u0131 ve adil \u015fekilde telafi edilmesini sa\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n
Fransa\u2019da ise tutuklamaya ba\u011fl\u0131 tazminat talepleri hem idari hem de adli yarg\u0131 organlar\u0131nca ele al\u0131nmakta, tazminat\u0131n belirlenmesinde ihlalin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ve tutuklama s\u00fcresi ba\u015fl\u0131ca kriterler olarak kabul edilmektedir. Fransa Anayasa Konseyi ve Y\u00fcksek \u0130dare Mahkemesi i\u00e7tihatlar\u0131, devletin hukuka ayk\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck yoksunluklar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda tazminat \u00f6demesinin zorunlu oldu\u011funu ortaya koymakta, bu mekanizma ile ma\u011fdurun adalet duygusunun korunmas\u0131 hedeflenmektedir.<\/p>\n
\u0130ngiltere\u2019de Common Law gelene\u011fi ve Human Rights Act 1998 h\u00fck\u00fcmleri \u00e7er\u00e7evesinde, haks\u0131z tutuklama nedeniyle a\u00e7\u0131lan tazminat davalar\u0131nda mahkemeler, tutuklaman\u0131n hukuka uygunlu\u011funu ve s\u00fcresini titizlikle incelemekte, tazminat miktar\u0131n\u0131 ma\u011fdurun u\u011frad\u0131\u011f\u0131 maddi ve manevi zararlar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda belirlemektedir. \u0130ngiliz hukuk sistemi, tazminat\u0131n sadece maddi kay\u0131plar\u0131 kar\u015f\u0131lamaktan \u00f6te, bireyin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck hakk\u0131n\u0131n ihlalinden kaynaklanan manevi zararlar\u0131n\u0131n da telafi edilmesini \u00f6nemsemektedir.<\/p>\n
Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde ise, haks\u0131z tutuklama sonucu a\u00e7\u0131lan tazminat davalar\u0131 genellikle federal ve eyalet d\u00fczeyindeki hukuk normlar\u0131 ile \u015fekillenmektedir. ABD Anayasa Mahkemesi kararlar\u0131, \u00f6zellikle d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ve on d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ek maddeler kapsam\u0131nda bireylerin hukuka ayk\u0131r\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten yoksun b\u0131rak\u0131lmas\u0131 halinde tazminat talep etme hakk\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na almakta, ancak tazminat\u0131n miktar\u0131 ve kapsam\u0131 eyalet yasalar\u0131na g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilmektedir.<\/p>\n
Bu \u00f6rnekler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 hukukta tutuklamaya dayal\u0131 tazminat hakk\u0131n\u0131n korunmas\u0131 ortak bir ilke olmakla birlikte, tazminat\u0131n miktar\u0131, kapsam\u0131 ve usul\u00fc bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131l\u0131klar bulunmaktad\u0131r. Ancak genel olarak t\u00fcm hukuk sistemlerinde, bu hakk\u0131n ma\u011fduriyetin etkili \u015fekilde giderilmesi ve hukuk devletinin temel ilkelerinin korunmas\u0131 amac\u0131yla i\u015flevsel bir mekanizma olarak tesis edildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
VIII. De\u011ferlendirme ve Sonu\u00e7<\/p>\n
Haks\u0131z tutuklama, sadece bireyin bedensel \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlamakla kalmay\u0131p, ayn\u0131 zamanda onun psikolojik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ve sosyal varolu\u015funa derin ve kal\u0131c\u0131 zararlar vermektedir. Mevcut hukuk sistemi, bireylere tazminat talep etme hakk\u0131 tan\u0131makla birlikte, uygulamada bu hakk\u0131n etkin bir \u015fekilde hayata ge\u00e7irilmedi\u011fi, ma\u011fdurlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zararlar\u0131n tam anlam\u0131yla giderilmedi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu durum, hukuk devleti ilkesinin ve insan haklar\u0131na sayg\u0131n\u0131n temel gerekleriyle ba\u011fda\u015fmamaktad\u0131r. Bu nedenle, tazminat rejimi ba\u015fta Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi standartlar\u0131 olmak \u00fczere uluslararas\u0131 normlar do\u011frultusunda kapsaml\u0131 bir \u015fekilde g\u00f6zden ge\u00e7irilmelidir. Ma\u011fdurlar\u0131n adil, h\u0131zl\u0131 ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir bir tazminat mekanizmas\u0131na eri\u015fimi sa\u011flanmal\u0131, hukuki s\u00fcre\u00e7ler sadele\u015ftirilmeli ve uygulamada ya\u015fanan gecikmeler ile hukuki belirsizlikler giderilmelidir. Ancak bu \u015fekilde, tazminat hakk\u0131 salt teorik bir imkan olmaktan \u00e7\u0131karak, ger\u00e7ek bir hukuk g\u00fcvenli\u011fi ve adalet mekanizmas\u0131 olarak i\u015flev g\u00f6rebilecektir. Neticede, tutuklama tedbirlerinin hukuka uygunlu\u011funu ve bireylerin temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131n\u0131 teminat alt\u0131na alan etkin tazminat rejimi, demokratik hukuk devletinin vazge\u00e7ilmez bir unsuru olarak kabul edilmelidir.\u00a0Hukuki Haber<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
HAKSIZ TUTUKLAMAYA DAYALI TAZM\u0130NAT HAKKI: T\u00dcRK HUKUKU, ANAYASA MAHKEMES\u0130 VE AVRUPA \u0130NSAN HAKLARI MAHKEMES\u0130 KARARLARI \u0130LE KAR\u015eILA\u015eTIRMALI HUKUK I\u015eI\u011eINDA BIR DE\u011eERLEND\u0130RME. I. \u00d6zet Bu yaz\u0131m\u0131zda koruma tedbirleri kapsam\u0131nda ba\u015fvurulan tutuklama m\u00fcessesesinin hukuki s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile bu tedbirin hukuka ayk\u0131r\u0131 \u015fekilde uygulanmas\u0131 durumunda bireylere tan\u0131nan tazminat hakk\u0131, ulusal ve uluslararas\u0131 hukuk d\u00fczenlemeleri \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131nmaktad\u0131r. \u0130nceleme kapsam\u0131nda, Anayasa Mahkemesi ile Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi\u2019nin konuya ili\u015fkin yerle\u015fik i\u00e7tihatlar\u0131 de\u011ferlendirilmi\u015f; bu i\u00e7tihatlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Yarg\u0131tay kararlar\u0131 ve g\u00fcncel doktrindeki g\u00f6r\u00fc\u015fler kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla analiz edilmi\u015ftir. II. Giri\u015f Ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcvenli\u011fi, demokratik hukuk devletinin temelini olu\u015fturan en temel insan haklar\u0131 aras\u0131nda yer almakta olup, bu hakk\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 ancak Kanun ile \u00f6ng\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f hallerde ve yarg\u0131 denetimi alt\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn olmal\u0131d\u0131r. Ne var ki, yarg\u0131sal uygulamalarda zaman zaman hukuka ayk\u0131r\u0131 veya \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz tutuklama kararlar\u0131na rastlanmakta; bu durum bireylerin temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini ihlal ederek telafisi g\u00fc\u00e7 zararlara yol a\u00e7maktad\u0131r. Bu nedenle, T\u00fcrk hukuk sisteminde bireylerin haks\u0131z tutuklama nedeniyle u\u011frad\u0131klar\u0131 zararlar\u0131n giderilmesi amac\u0131yla, Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu \u00e7er\u00e7evesinde tazminat talep etme hakk\u0131 tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. III. Hukuki Dayanaklar Anayasa m.19 h\u00fckm\u00fc ki\u015fi \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve g\u00fcvenli\u011fi hakk\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na almakta; bu hakk\u0131n istisnai olarak s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131labilece\u011fini belirtmekle birlikte, kanuna ayk\u0131r\u0131 yakalama ve tutuklama h\u00e2llerinde bireylere tazminat talep etme imk\u00e2n\u0131 tan\u0131maktad\u0131r. …<\/p>","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[535],"tags":[],"class_list":["post-118745","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized-tr"],"acf":[],"yoast_head":"\n